1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

XXI ВЕКТИҢ АЖЫЛЧЫН МЕРГЕЖИЛДЕРИ

Репортаж

Найысылалдың Арат шөлү. Хоорайның күш-ажылчы коллективтериниң байырлыг чыскаалы төнген. Арат шөлүнге эртер кандыг-даа байырлалда концерт-көрүлделер, аъш-чем ярмарказы ону уламчылаары чаңчыл апарган. 

Бо чылгы Май 1 байырла­лының бир онзагайы — «XXI вектиң ажылчын мергежилдери» деп делгелгени организастааны. Республиканың ортумак өөредилге черлериниң делгелгези Арат шөлүнүң ба­рык улуг кезиин ээлепкен­ болду. Шагаан-Арыгның, Тээ­линиң, Тоора-Хемниң, Сарыг-Септиң, Балгазынның, Хову-Аксының, Чадаананың, Ак-Довурактың база Кызылдың про­фтехучилищелериниң сур­гуулдарының болгаш баш­кыларының чогаадыкчы уран арга-биле кылган, туткан ажылдарын делгээн. Ында чүнү чок дээр... Ажылчын мергежилдерниң дугайында таныштырган стендилер, макеттер, фото-чуруктар, ылаңгыя «дириг тураскаалдар» чоннуң кичээнгейин хаара тудуп тур. Шимчеш дивейн турар «дириг тураскаалдарның» чанынга барып, чоокшуладыр көрүп, фото-чурукка тырттыржып турар улус-даа бар.

Бир-ле дугаарында Ак-До­ву­рактың даг техникумунуң делгелгезин сонуургап четтим. Ак-Довурак хоорайда даг-дүгү комбинадының база алдын чериниң бичииледир кылган макеттерин делгеп салган, ооң чанында «Даг ээзи биле дагжының» тураскаалын көргүскени солун. Техникумнуң сургуулдары Аржаа­на Салчак биле Даяна Донгак даг рудазын канчаар болбаазырадып кылырын, оон кандыг бүдүмелдер үнүп кээрин чедимчелиг та­йыл­бырлап турлар. Олар кайы­зы-даа Бай-Тайганың Шуйдан келген 3-кү курста өөренип турар кыс­тар болду. Практиказын Каа-Хем кожуунда «Тардан-Голд» алдын тывар  компанияга эрттиргени онзагай солун болганын чугааладылар. Бо өөредилге чериниң «ажыктыг казымалдар болбаазырадыкчызы» деп мергежилин дооскаш, улаштыр Красноярск хоорайга ооң дээди чадазынга өөренир күзелин илереттилер. Ак-Довурактың даг техникумунда республиканың бүгү булуңнарындан 300 ажыг уруг өөренип турар.

Тываның сайгарлыкчылар техникумунуң сургуулдарының солун саазыны-биле кылган ажылдарын дыка чарашсынып, сонуургадым. Корзинкалар, хаар­жакчыгаштар, чечектер вазаларын көөрге, хадың карты-биле кылган ышкаш көстүр. Бо өөредилге черинде реклама агентилери, повар-кондитерлер, барменнер, коммерсантылар дээш янзы-бүрү мергежилдерге 400 ажыг сургуулду өөредип турар. Ылаңгыя туризм сайзырап турар амгы үеде туризм деп салбыр база бар болду. Байырлал столун каастап салырының мастер-клазындан салфетканы чараштыр каастап, салырының бир дүрүмүн өөренип алдым. Столунуң кырында аяк-савазындан эгелээш бүгү боду «алдын» официантының чанынга улус келгеш, чурукка тырт­тыржып-ла турлар.

Тываның политехниктиг­ тех­никумунуң оолдары бажыңның электри улаар херекселдерин септеп кылырын өөредип турлар. Эр улус билбес чүүлүн айтырып, кады кылып-даа турар болду. Ол-ла өөредилге чериниң баш таарар мастерлеринге өөренип турар кыстар  «Ажурное пле­тение» деп чаш өөрүүр чараш арганы көргүзүп турлар. Оларның башкызы Изольда Хемчиковна Шивит бо техникумда 18 чыл ажылдап турар. «Сөөлгү үеде парикмахер мергежилинге өөренир күзелдиглер чылдан чылче көвүдеп турар. Улгады берген-даа кижилер өөренип кээр-дир. Доозукчуларым аразындан Барыын-Хемчик кожуун­да, Ак-Довурак база Кызыл хоо­райларда баш таарар черлер ажыдып алган улус бар» — деп, ол чугаалады. Демир-дестен кылган бажың херекселдерин узаныкчылар мастери Сергей Биче-оолович Ховалыг делгеп салган.

Кызылдың эмчи училище­зи­ниң сур­гуул­дары чаш уруг шарыырының мастер-клазын база дайын шөлүнде балыглаткан солдатка кандыг дуза чедирерин көргүзүп турлар.

Тоора-Хемниң профтех­өөре­дилге чериниң сургуулу буур мыйызындан каас­талга кылырын тайылбырлап, хирээлээн мыйыска аң дүрзүлерин чиңге хирээ-биле хирээлеп турарын көргүстү, дыка-ла нарын болгаш ус-шевер ажыл-дыр.

Кызылдың транспорт техни­кумунуң ийиги курузунуң сургуулу Шагар Оюн профессионал уран арганың «WorldSkills» деп регион чемпионадының тиилекчизи, «ВАЗ 2112» автомашинаның коробказын часкаш, чыырын көргүзүп тур. Бо-ла техникумнуң юристер салбырының сургуул­дары юридиктиг консультацияны база берип турлар.

Тываның көдээ ажыл-агый техни­кумунуң сургуулдарының кылган бажың девискээриниң база дача участоктарының макеттерин көөрге, дыка нарын, шевер. «Сад-парк болгаш ландшафт тудуу» деп мергежилге өөредилге чоокта чаа эгелээн.­ Хоорайда бажың-балгат хөй туттунуп турар, ынчангаш ол чон­нуң улуг сонуургалында» — деп, Бурятияның көдээ ажыл-агый академиязының доозукчузу башкы Дамырак Геннадьевна Какпак ол ажылдарны таныштырбышаан тайылбырлады. Бо-ла бүгүнүң аразында чоннуң улуг сонуургалын оттурган чараш чүүл — ийиги курсчуларның «Магаданчыг нимфалар биле амур» деп көргүзүү. Оларның удуртукчузу Ольга Владимировна Рылова техникумда 14 чыл ажылдап турар.

Балгазынның аграр ажыл-агый техникуму «Бистиң ажылы­выстың түңнели» деп делгелгезинде ногаа, чимистерни база көдээ ажыл-агый херекселдерин делгээн.

Шагаан-Арыгның коммунал ажыл-агый болгаш сервис техникумунда 10 бөлүкте 250 сургуул өөренип турар. Бүгү республикадан, ыраккы Кунгуртуг, Эрзин, Тес-Хем, Мөңгүн-Тайгадан безин өөренип кээп турар. 64 өскүс, 80 чартык өскүс уруглар ында өөренип турарын бүдүрүлге мастери Чечек Монгалбиевна Кара-Сал таныштырды. Бо өөредилге черинде сантехниктерден парикмахерлерге чедир өөредип турар.  Сантехник оолдарның кухняның раковиназын септээр мастер-клазындан эр улус билбес чүүлдерин айтырып, өөренип ап турлар.

Олимпийжи курлавырлар училищезинде бокс, хол бөмбүү, хостуг хүреш — 3 хевирге 110 сургуул өөренип турар. Сургуул­дар «Күш-культура болгаш спорт башкызы» деп дипломну холга алгаш, уруглар садтарынга болгаш школаларга күш-культура башкызы, тренерлер бооп ажылдаар. 1994 чылда тургустунган училище бо үеге чедир аңгы оран-сава чок дээрзин директорнуң өөредилге талазы-биле оралакчызы Оксана Седен-ооловна Монгуш дыңнатты. Амгы үеде «Ирбис» спорт комп­лекизиниң 3-кү каъдын­да сургуулдарын өөредип турар. Бо училищени Чечен-оол Монгуш, Михаил Оюн, Дженни Чамыян дээш, оон-даа өске Тываның ат-сураглыг спортчулары дооскан.

Сарыг-Септиң агро-технологтуг техникумунуң сургуулу Лилия Шербакова чиг-эттен продуктуларны белеткээрин көргүзүп тур. Ногаа өзүмнеринден эге­лээш, дузаан ногаа аймаан делгээн, ол ышкаш эм шынарлыг оъттарны, үнүштерни чыып белеткээрин көргүстү.

Хову-Аксының профтех­учи­ли­щезиниң директорунуң оралакчызы Сай-Суу Кара-ооловна Кууларның удуртулгазы-биле сургуулдарның даараан тыва идик-хевин, кылган эт-севин, аъш-чемин делгээн. 10 бөлүкте 160 сургуул, ооң 2 бөлүүнде инвалид уруглар өөренип турар. Бо өөредилге черинде дизайнер, садыгжы, даараныкчы-быжыкчы, чазаныкчы (столяр) мергежилдерде сургуулдарны өөредип турар.

Кызылдың башкы колледжи­зиниң делгелгезинде улус өөре­дилгезиниң тергиини, хоочун башкы Мария Таир­овна Саражакова баштаан башкылар аалчыларын уткуп турлар. Ук өөредилге черинде эге класстар болгаш кижизидикчи башкылар өөредип турар болганда, ооң сургуулдары башкы мергежилинден аңгыда салым-чаяаны, сонуургалының аайы-биле аңгы-аңгы мергежилдерге өөредип турар. Олар делгелгезин Тываның аалчыларынга хүндүткел чылынга тураскаадып, янзы-бүрү ус-ше­вер кылыгларны, суй белектерни хөйү-биле делгээн болду.

Кызылдың  экономика болгаш эрге-хоой­лу техникумунуң сургуулдары далгандан кылган база дузаан ногаа аймаан, ол ышкаш орус чоннуң Пасха байыр­лалының куличилерин,  чуур­галарын садып-саарып турлар.

Чадаананың технологтуг техникумунда 296 сургуул өөренип турар, оларның 56-зы өскүс уруг­лар. Ында база-ла сургуулдарны даараныр, чазаныр аңгы-аңгы ажылчын мергежилдерге өөредип турарын директорунуң өөредилге талазы-биле оралакчызы Чечена Швейковна Баян­дай дыңнатты. Ооң сургуулдары Арат шөлүнде чонга тууйбу-биле бажың тударын көргүзүп турдулар.

Ыраккы Тожунуң Тоора-Хемден келген сиилбирлекчи мас­тер башкы Эдуард Севен­ович Лопааның сургуул­дары-биле делгээн ажылдарын чон улуг со­нуургал-биле тудуп, көрүп тур­лар. Ында ыяш, кеш, сөөк, чонар-даш­тан кылган янзы-бүрү кылыг­лар, суй белектер, хөгжүм херекселдери дээш, чүү-даа бар.

Тываның тудуг техни­кумунуң келир үениң тудугжулары тууй­бу-биле чараштап кылыр мас­тер-клазын көргүзүп турлар. «Алдын-Булак» этно-культура комплекизиниң бичиилеткен македин дыка чараш кылып тур­гускан.

Бай-тайгажылар чонар-дажы-биле чоннуң кичээнгейин хаара тудуп тур. Даш-чонукчузу Артур Доржуевич Шожулчап 26 оолду (аразында чаңгыс кыс бар) даш-чонарының чажыттарынга өөредип турар. Оларның кылган ажылдарын көөрге, езулуг ус-шевер чазаныкчыларның ажылдарындан шуут дудак чок. «Шупту эмиглежип кылыр улус бис» — деп, башкызы чугаалады.

Ниитизи-биле мөөрейге рес­публика­ның 13 профессионал өөредилге черлери киришкен. Мөөрейниң түңнелинде 1-ги черни — Тываның сайгарлыкчылар техникуму, 2-гизин — Тоора-Хемниң проф­техучилищези, үшкүзүн Чадаананың технологтуг техникуму алган. «Он­загай янзызы» деп номинацияга Ак-Довурактың даг техникуму, «Чоннуң санал-оналын» Тываның көдээ ажыл-агый техникуму, «Чогаадыкчы көрүш» деп номинацияга Тываның тудуг техникуму төлептиг болганнар.

Республиканың ырак, чоок кожууннарында мындыг өөредилге черлери бары эки, онзагай-дыр. Сургуулдар мындыг хемчеглерге идепкейлиг киржип, боттарының мергежилдерин камгалап шыдаа­рын көөрге, өөрүнчүг. Чурттуң бурунгаар хөгжүлдезинге, сайзыралынга ажылчын мергежилдер кан­чаар-даа аажок чугула, херек деп чүве бо өөредиглиг хемчегден илдең-дир.

Алдынай СОЯН.

№49 “Шын” 2016 чылдың май 5

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.