1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Эртежи кижи эзерлиг аътка дужар...

Кижи хүн бүрүде ажыл-агыйы, өг-бүлези дээш ажаанзырап, амыдырап-чурттап чоруур болгай. Ылаңгыя кода-хоорайда чурттап турар болгаш  амгы шагның ылгыны – чымчак сандайлыг чычаан машиналыг  болзуңза, даң бажында ажы-төлүңнү садикке, алган кадайыңны ажылынче чедирер, кежээ "демир аъдыңны" барып гаражка «каъстап» тургузуп  каары дээш ажыл-ла хөй.

Ынчангаш даң бажында удуп чыдар харык чок, «даш бажы сарыг-шокар, даң бажы шара-хере» турда оттуп келир сен. Эртенгиниң 6 шак ажып турда кудумчуда маңнажып турар автобустар бар эвес, элеш-караш дээр чүү-даа чок. Гаражта машинаң үндүрүп алыр дээш, далажып, такси кыйгырарыңга, өш-биле дөмей ол дораан халдып кээр эвес.

Чогум телефоннуң даңзазын бир-ле диспетчер тудуп алгаш, сени алыр база сээң чедер адрезиң айтырып алыр, ол хирезинде сураг баар. Ийе, машинаны чорудуптар мен азы такси чок-тур деп харыы­лааны-даа билдинмес. Чаңгыс эвес удаа  мындыг уйгужу диспетчерлерге, бут бөмбүү дег, «ырадыр шывададып» чораан болгаш сөөлүнде мындыг түңнелди үндүрген мен: Кызылда пассажирлер аргыштырып турар чолаачы «таксистерниң»  даң бажында удууру-даа хөлчок улус болду…

Маңаа шүлүкчү, очулдурукчу, литературовед, филология эртемнериниң кандидады Сайлыкмаа Комбунуң  «Өртемчейниң баганазы» деп рубаилер дизиинден уйгужу кижилерге хамаарыштыр бижээн одуруг­ларын аныяктарга өөредиглиг, ажыктыг кыйгырыг-даа болур ирги бе дээш чижек кылдыр киирдим:

 

Энчек, чоорган ээзи болуп,

                                  көк дүъш чедир

Эмин эрттир удууру-даа

                                     чүдек-ле дир.

Чоннуң мерген сөзүн дыңнап,

                                   боданып көр:

Эзерлиг аът эртежиге

                                 таваржыр дээр.

 

Ооң бадыткалы эрткен чайын бир таварылганы чижек кылдыр киирип көрейн. Эртен эрте даң бажында вокзалга чедип алырда, тудар чүъгүм хөй болгаш, бир таксини чалап ап, кежээ баш бурун­гаар хондур (бронь) чагыдып алдым. Сыгыр даң бажында оттуп келгеш, чыгдынып, белеткенип алган манап олур мен. Такси-даа чок, мырыңай 6 шак 30 минута чеде берди, долгаарымга, диспетчер тудуп алгаш: «Чолаачыны оттуруп чадап кагдым» – деп харыылады…

Хондур дыш чок, пассажирлер аргыштырып тура хонган чолаачының даң бажында туруп шыдавас, удууру-даа чөп ыйнаан. Ындыг-даа болза хондур ажылдаваан, сергек, дыштанып удуп алган, даң бажында рейдиже үнеринге белен хостуг  бир-ле такси чолаачызы турар эвес бе, кайгамчык.

Черле ынчаш, бистиң хоорайывыс­та таксилеп ажылдап турар хуузунда сайгарлыкчыларның ажылын   Россияның өске хоорайлары-биле деңнептерге, билдинип келир. Өг-бүлем-биле эрткен күзүн Улан-Удэге чеде бергеш, аалчылар бажыңынга доктааган бис. Дараазында хүн даң бажында Иволгада сарыг шажын хүрээзинге барып чедип алыры-биле, таксини хондур баш бурун­гаар (бронь) чагыдып алдывыс. Эртенгиниң 6 шак 30 минута турда такси даштын манап турар, харын-даа 10 минута эртежик чедип келген болду. А бистиң Тывада ындыг эвес, такси чолаачылары удуп чыдар, диспетчерлер орта харыы бербес боор, элдептиг. Боттарының-на амыдыралынга акша-хөреңги ажылдап ап турар болгай, хөй пассажирлер аргыштырарга, орулгалыг болуру билдингир.

Ынчалза-даа пассажирлер аргыштырып, таксилеп  турар хуузунда сайгарлыкчы чолаачыларны шуптузун уйгужу дээрге шын эвес апаар. Эрткен 2018 чылда таксилеп турар ийи аныяк оолдуң аразында чугаазын дыңнаарымга:

– Эй аа, ол бир кижиң аан…хондур-дүндүр черле тура дүшпейн, 1 чыл иштинде халдып тургаш, бодунуң эрги машиназын садыпкаш, чыып алган акшазы-биле чаа «Тойота-Премио» садып алган-дыр – дээрге, бирээзи бүзүрексевес.

«Кижи удуур, дыштаныр, чемненир, машинаның бензинин кудар, кывар-чаар материалдар садар дээш чарыгдалдар-ла хөй. Ындыг-даа болза черле кызымак кижи кандыг-даа бергелерге торулбас, салган сорулгазын чедип алганы ол-дур» – деп иштимде бодап кагдым.

База бир чижек. Кызылда пассажирлер аргыштырып ажылдап турар Газельдер чолаачыларының аразында база ажылгыр-кежээ улус эвээш эвес. Бир-ле эртен даң бажында тургаш, гаражта машина үндүрүп алыр дээш, чаңчыккан шагымда үнүптүм. Кызылда Ангара бульвары кудумчузунда халдып турар чаңгыс-даа машина чок, кижи-даа көзүлбес. Улаштыр базып олургаш, хая көрнүп кээримге, сарыг өңнүг Газель халдып олур. 15 ду­гаар маршруттуң төнчүзүнде гаражтыг кижи болгай мен, аңаа чедип алырда эки-дир дээш дозарымга, турбайн эрте халдып бар чорааш, чоорту доктаай берди.

Машинаның чолаачызы, кондуктору-биле чугаалажы бээримге, 6 ажы-төлдүг  ашак-кадай улус болду. "Ээрбек суурдан кээп ажылдап тур бис. Оон бээр ам 20 чыл эрте берди. Эгезинде берге турган ам чаңчыга бердивис. Хүнзедир хоорай иштинге халдып тургаш, туруп, могаптары-ла кончуг боор-дур" — деп, мээң айтырыгларымга харыыладылар. Чугаа-домаа топтуг-томаанныг, дузаар­гак улус мени харын-даа гаражымче чоокшуладыр чедирип кааш, халдып чоруптулар, автобуска чо­рааны дээш 17 рубль хөлезини-даа албады.

Чүгле ол хүн кежээ чанып бар чорааш, «эртежи кижи эзерлиг аътка таваржыр» деп тыва чоннуң үлегер домаан сактып келдим. Буянныг, дузааргак болгаш хөй ажы-төлдүг өг-бүлениң ачызында, шынап-ла, гаражымга дүрген чедип алдым. Ол хүн сагыш-сеткилим өөрүшкүлүг, чиик-сергек болганын база эскердим. Тыва чон бот-боттарывыска мынчаар дузалажып чоруур болзувусса, эптиг-демниг, бурунгаар сайзырап чурттаар бис.

Көк дүъшке чедир удуп чыдар турган болзумза, мындыг эки кижилерге-даа душпас турган мен. «Улуг кылык, улуг тураның соонда, улуг уйгу деп багай чаңчылдан адырлып,  эртежи, эрес-кежээ чорааны-ла дээре» – деп, бистиң өгбелеривис чагып-сургап, чиге сөглээн.

Мерген Ондар.

Арслан Аракчааның тырттырган чуруктары.

 

 

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.