1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЫЗЫГУУР САЛГААН ЧАЯАКЧЫ ХАМ

Хам – кижи биле бойдусту, алдыы-үстүү ораннарны харылзаштырып чоруур бурулбаазын чаяал­галыг кижи. Хам кижи бурун шагда тыва чоннуң эмчизи, камгалакчызы, дузалакчызы чораан. 
Ындыг ховар чаяалгалыг тыва хамнар­ның бирээзинге чүс чалама Саая-Ээрен ызыгуур-салгалдыг чаяакчы хам Адыгжыны адап болур. Ол караң көрнүр, шо-төлге, хуваанак салыр, артыжап, айызап арыг­лаар, домнаар, доора чайладыр, достуруг кылыр, оран-сава арыглаар, буян-кежик доктаадыр, улуг арыглаашкын кылыр.
Адыгжы хамның шын адын Владимир Шиижекович Оюн дээр. Ооң амыдырал-чуртталгазынга шаптараазыннар турза-даа, салым-чолу кайгамчык солун кижи болган. Ол 1955 чылда Тес-Хемниң Берт-Даг сумузунга хөй ажы-төлдүг, ук-төөгүзү чүдүлге-сүзүктүг хам уктуг өг-бүлеге төрүттүнген. Ланзыы Чыртаановна биле Шиижек Кызыл-оолович Оюннарның 9 ажы-төлүнүң 3-ү адазының хам чаяанныг угун дөзеп салгааннар. Ачазының угбазы Сумуяң кырган-авазы Мөрен, Моолда Хубсугул ынаар моол тываларының улуг хамы чораан.
Адыгжы школага өөренип чорааш-ла, аажы-чаңы эш-өөрүнден өске, белен-селен улус чугаазы дыңнавас кижи болган. Берт-Дагның Теректиг-Хемниң ол чарыын­да, куш фермазындан ырак эвесте, Кызыл-Чарык деп черге кырган-авазы, кырган-ачазының аалынга ойнап өскен бичии үелерин ол сактып чугаалаар. Школа соонда колхоз, совхозтарга трактористеп ажылдап чорааш, ажык-чарлыг үе келирге, өгбелериниң хам чаяанныг угун уламчылап, чайгаар-ла хамнай берген. Оон «Адыг-Ээрен» хамнар ниитилелинге чонга ачы-дузазын көргүзүп эгелээн.
2004 чылда ооң амыдыралынга бир улуг өскерлиишкин болган. Ол чүл дээрге, ооң салым-чолу Тывага аян-чорук кылып келген венгер кыс Ева Конолаш-биле душтуруп, таныштырып каан. Ол хевээр өг-бүле туткаш, Венгрияже чурттап чорупкан. Амгы үеде Дунай хемниң эриинде, Венгрияның найысылалы, чараш хоорай Будапештте  чурттап турар. Өөнүң ишти Ева Будапешт хоорайның национал театрында шии артизи. Оларның сонуургалы, үзел-бодалдары дөмей — шажын-чүдүлге, аас чогаалы, хөгжүм, хостуг, тускайлаң чуртталга… Ынчангаш бот-боттарынга тааржып, солун амыдыралды чурттап чоруурлар. Адыгжы оожум бүдүштүг, хөй чүве чугаалаксавас, а Ева тывалап ырлаар, 6-7 аңгы дылдарны (англи, орус, тыва, араб дээш өске-даа) билир. Оларның бир кол сонуургалы — аян-чорук кылыры.  Европа, Азия чурттарынче аян-чорук кылырынга дыка ынак.
Будапешт хоорайның бир онзагай, чараш, хөй аян-чорукчулар чыглыр черлериниң бирээзи – Венгрияның парламент бажыңы. Чыл санында Венгер парламентиниң ордузун көрүп чартык миллион чыгыы туристер кээр. Ол онзагай бажыңның ортуку куполунуң адаанда венгер чоннуң өндүр улуг эртинези Ыдык Иштванның (Венгер королевствонуң бирги хаанының) короназы шыгжамырда чыдар. 2013 чылда ол коронаны, парламент бажыңын Адыгжы хам дүңгүрүн хап, алганмышаан, артыжап, арыглааны дыка солун. Ону интернеттен көргеш, барып-барып тыва хам улуг күрүнениң парламент бажыңында дүңгүрүн соп алганмышаан, хамнап турарын магадап сонуургавас аргажок!
Венгрияга август айда ийи чылда бир катап эртер түрк чоннарның улуг Курултай байырлалынга чаңгыс чер-чурттуувус Адыгжы хам аъттыг, Тыва Республиканың тугун киискидип алгаш, төрээн чуртун төлээлеп киржип турары чаңчыл апарган.
Венгрия Тыва ышкаш эвес, агаар-бойдузу чымчак, чайы изиг, шык болганындан Адыгжы хам чайгы үеде Тывазынче чанып кээр чаңчылдыг. Чанып келгеш, төрээн чер-чуртунуң тайга-сыннарын эргип, аржааннап, тооруктап, дыштанып, күш кирип алгаш, «Адыг-Ээренге» улус-чон хүлээп, ажылынче шымны бээр. 
Адыгжы хам-биле чугаалажырга, белен-селен артык чүве чугаалавас, бодамчалыг харыылаар. «Тыва чуртуңарга кээриңерге, өскерилгелер бар-дыр бе?» деп айтырарымга, 2008-2009 чылдан бээр Тыва эки талазынче өскерлип эгелээнин чугаалады. 
Удавас үнүп келир Ыт чылының дуга­йында чугаалап бээрин дилээримге, ооң тайылбыр бергени-биле алырга, үнүп орар чер олуттуг сарыг Ыт чылы эки, чымчак чыл болур. Бо амытан шынчы, бердинген чоруктуң демдээн көргүзүп турар болганда, мегечи, саттыныкчы чорукту шуут шыдавас, ынчангаш бичии-ле шын эвес чүүл кылган кижилерни үндүр шыйып кааптар. Чер олуттуг чыл эт-хөреңгини, доктаамал, быжыг байдалды сөңнээр. Сарыг өң – мерген угаанның демдээ. Сарыг Ыт чылында төөгүге болгаш политикага улуг өскерлиишкиннер болур. Долгандыр шупту чүве экижип, дыштыг апаар. Экономиканың, медицинаның, көдээ ажыл-агыйның болгаш экологияның сайзыралынга үре-түңнелдиг чыл болур. Кижилер арыг-силиг, кадык амыдырал дээш база айыыл чок чорукче чүткүүр. Бир-ле кол ажыл-херекти эгелеп алырынга таарымчалыг чыл болур.
Мындыг онзагай салым-чаяанныг тыва кижи даштыкы чуртта, өске күрүнеде амыдырап-чурттап, Тывазын алдаржыдып чорууру чоргааранчыг. Удавас ол Евазынче, Будапешт хоорайже аъттаныпса-даа, Тывазын черле утпас…
Алдынай СОЯН.
Чуруктарны Адыгжы хамның 
архивинден алган.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.