1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ШАМБАЛЫГНЫҢ МУҢЧУ МАЛЧЫННАРЫ

Омак биле Аяна Монгуштар Кызыл кожууннуң Шамбалыг сумузунга аныяандан-на малчыннап эгелээннер. Мал азырап, өстүрери баштайгы дээрезинде ындыг белен эвес-даа турган болза, боттарының ажылгыр-кызымаа-биле арга-дуржулганы чоорту чедип ап, ук ажылга мергежий бергеннер. Бо хүнде оларның коданында 1000 ажыг шээр, 50 ажыг бода мал, чылгы өзүп турар.

– Малчын улуска оорлар биле араатан бөрүлер хора чедирбейн турган болза, кандыг-даа мал өзүп, көвүдээр. Ажылгыр-кежээ кижиниң амыдыралынга четчир аъш-чемни-даа, акшаны-даа бээр-дир – деп, Омак Кызыл-оолович чугаалап олурду. – Бо черде бөрүлер хөй, бир берге чүве бо-дур, аглап аңнаарга-даа, белен алдырбас. Бирээзи кыжын коданда малче халдап, кажааже кире халып келген, аңаа өлүрдүвүс.

Тываның бичии суурларының санында кирип турар Шам­балыг­ның ажыл-ишчи малчыннары бо хүннерде сиген кезилдезинче кидин түлүк кирип, удавас болур Наадымга төлептиг киржир дээш белеткенип турарлар.

Малчын кижиниң ажылы кезээде чымыштыг. Эртенги даң хаяазындан хүн ашкыжеге чедир балдыр сыкпайн хүнзээр. Мындыг чымыш ишке чүгле кызымаккай, эрес-шудургу улус туттунуп чоруй баар. Ындыг маадырларга Монгуштарның өг-бүлези дорт-ла хамааржыр.  Чылдың дөрт эргилдезинде малын сүрүп алгаш, көжүп-дүжүп чоруп бээр. Малын сүрүп, өөн дажыырда, төрелдери демнежип дузалажып чедип кээрлер. 

Чайын малын күш-деңгел киир семиртип тайгаладып чоруптар. Тайгага сериин, чаъстыг, хаттыг, аяс-даа болгулаар. Муң ажыг малды кадыр-берт тайга кезип, кадарары белен эвес. Ыяап-ла туда кадарар, оор-суктан камгалаар, хайгаараар.

Шамбалыгның малчыннары алызындан ажылгыр-кежээ улус болгаш, бо бүгүге торулбас, кыштың соогу, чайның изии дивейн малдан туттунуп, ат-алдарлыг, үлегерлиг болуп чоруурлар. Бо өг-бүлениң чымыштыг ажылы өскелерге езулуг-ла үлегер чижек болур-дур.

  Хенче-Кара МОНГУШ.

Авторнуң тырттырган чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.