1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАЛЫЫ НАЗЫННЫҢ ЧАЛГЫНЫ-БИЛЕ...

Анатолий Серен авазы Зоя Наксыловна-биле. 1975 чыл.
 
Комсомолдуң дээди шко­лазының доозукчузу, ТР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы, Хоорайның Төлээлекчилер хуралының депутады Анатолий Сергеевич Серен-биле комсомолдуң 100 чы­лының оюн уткуштур баш удур байыр чедирбишаан, сонуургаан айтырыгларымга харыылап бээрин диледим. 
– Амыдырал-чурттал­га­ңарның эң-не чырык үелери комсомол-биле холбашкан болгай, Анатолий Сергеевич? 
– Делегейде эң-не эргим, өөрүш­күм, чедиишкиним – ажы-төлүм. Уруум 3 уруглуг. Улуу 13 харлаар, ортуну 4 харлыг, хеймери 2 харлыг. Улуг уйнуум биле биче уйнуум бот-боттарынга дыка дөмей. Ол ийи сарыгзымаар­ улус. Өөм ишти орус омактыг бол­гаш уруум хайнак. Ооң өөнүң ээзи база орус омактыг. А ортун уйнуум карактарындан аңгыда “кара” тыва. Улуг оглум Сережа хып дээн чалыы назынында, харалаан, чок болган.
Өөм ишти-биле 44 чыл эгин кожа чурттап келдивис. Уйнук­тарывыстың өзүп турарын көөрү дег аас-кежик кайда боор.
Назыным иштинде, ылаңгыя Тыва АССР-ниң культура сайы­ды турган үемде дыка солун ки­жилер-биле ужуражыр аас-кежиктиг болдум. Ол үеде 31 харлыг мен. ССРЭ-ниң культура сайыды Петр Нилович Демичев мени чалаан. Кабинединче кирип кээримге, “Совет Эвилелдиң эң аныяк­ сайыды кайы хире ажыл­дап турарыл?” – дээни уттундурбас. 
Төрүттүнген чылым, айым, хүнүм, ша­гымда шупту 8 деп сан киргени солун. Мен 1948 чылдың август 28-те кежээкиниң 8 шакта чырык черге чаяаттынган мен. 
Бежен чыл бурунгаар чогаадыкчы ажылым эгелээн. “Сылдысчыгаш” уруглар солунунга 9 харлыг баян тудуп алган, 1959 чылдың май 20-де “Тываның аныяктары” солунунга пионержи чуруум база үнген. 
1957 чылда Салчак Калбак­Хө­рекович Токага ужурашканым уттундурбас. Ынчан И.В. Сталин аттыг Культура бажыңынга, амгы күрүне филармониязынга хурал-суглааны эрттирер турган. Авам-ачамны коридорга манап турумда, хенертен эжик ажыттынган соонда, Тока дарга үнүп келгеш, хөрээмде демдекти эскергеш: “Солунуңну, хөрээңде кандыг медальды кадап алдың?” — деп айтырган. Ынчан ооң хөрээнде алды Ленин орденин эскерген мен. “Ачаң кымыл?” — деп айтырарга: “Силерниң артыңарда турар Сергей Полуш­паевич Серен” — дидим. Ынчан ачам Кызыл хоорайның күүсекчи комитединиң даргазының оралакчызы турган. “Оо, Сергей, ог­луңнуң солунун, өзүп кээрге, хөө­режир бис аа” – дээн. Тока дар­га-биле ооң соонда чаңгыс эвес удаа ужурашкан бис. Ол хөлчок хол бөмбүү ойнаар кижи. Бичиимден спортка ынак болгаш, сонуургап көөр турдум. Тываның төөгүзүнде арткан көскү күрүне ажылдакчы Хертек Амырбитовна езулуг-ла авам. Бажыңынче доктаамал баар мен. Оолдары-биле чоок эжишкилер турган бис.
Мээң чоргааралым – ачам. Ол аажок бөдүүн бүдүштүг кижи. Кончуг аныяк, 36 харлыында чок болду. Оглум 30 харлыында “бурганнаан”. Олар ийиниң харын кадыптар болза, мээң назыным болур-дур. Ачам биле оглумнуң чуртталгазын мен чурт­тап чоруур кижи дийин мен. 
Авам-ачам митинг, хуралдарже мени доктаамал эдертир. Беш харлыымда ада-ием-биле Москваже ужупкан бис. Май 1-де партияның Төп комитединиң дээ­ди школазынга өөренип турган тыва сургуулдар-биле Кызыл Шөл­ге байырлыг чыскаалга ки­ришкен бис. Мавзолейден ийи дугаар одуругга чордувус ийин. Ооң мурнунда хүн ачам ше­риглер бөргү дег беш адырлыг ак бөрт садып берген. Ону кедип алырымга, хамык улус мени “Бичии Мао Цзэдун” деп турган. Ачамның мойнунга олуруп алгаш, Мавзолей кырында президиум кежигүннериниң ат-сывын “Николай Булганин, Никита Хрущев, Климент Ворошилов, Михаил Первухин, Максим Сабуров, Анастас Микоян...” деп адап бадырыптарымга, чыскаалда улус кайгап ханмаан. Ынчан Анас­тас Микоян менче хүлүмзүргеш, холун чайган дарга.
– Комсомол обкомунуң идеология талазы-биле 1975 чылда секретарынга ажылдап турган болгай силер...
– Мээң бодалым-биле 1970 чылдарда комсомолдуң эң-не бедик көдүрлүүшкүннүг чылдары. Кол магадаар кижим – Тываның комсомол обкомунуң бирги секретары Александр Ромашов. Ынчан дыштаныр хүн чок ажылдаар турган бис. 
Комсомол обкомунуң идеология килдизиниң секретарынга 1975 чылда ажылдап эгелээш, 1979 чылда партия обкомунуң суртаал болгаш агитас килдизиниң эргелекчизиниң оралакчызы апарган мен. Харыылаар кол чүүлүм – культура болгаш уран чүүл. Ол-ла чылда республиканың Культура яамызының коллегия кежигүнүнге томуйлаан. 1981 чылда сайыт апаргаш, арга-дуржулгам бар болгаш, ажылдаары берге эвес болган.
Каяа-даа ажылдаанымда эң-не аныяа болур турган мен. Кызылдың 2 дугаар школазынга мээң-биле бирги класска 14 харлыг безин уруглар өөренип турган. Комсомол, партия обко­мунга база бичиизи турган мен.­ Эң-не аныяк сайыт база. Беш­ чыл бурунгаар Кызылдың Тө­лээлекчилер хуралының сес­сиязын улуг назылыы мен ажыт­­тым. Үениң маңы ол хире дүрген...
– Комсомолдуң дээди шко­лазының Тывадан доозукчуларын адап көрүңерем?
– Оларның хөй кезии бистиң аравыста чок. Кызыл-оол Сангы-Бадыраа, Биза Лопсан, Василий Хомушку, РФ-тиң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, чогаалчы Артык Ховалыг дээш оон-даа өскелер. Комсомолдуң дээди школазын доосканымга чоргаар­ланыр мен. 
– Анатолий Сергеевич,  силерни “Кара диис” деп сураглыг ырыны ырлаар деп дыңнадым...
– Ийе, бистиң үевисте совет ырыларны аажок ырлажыр. Ылап-ла чараш ыры ол. Михаил Таничтиң сөстеринге бижээн Юрий Саульский композиторнуң ырызын 1965 чылда Шагаан-Арыг школазынга өөренип тургаш күүседип эгелээн мен. Ол үеде чамдык оолдар мени “Черный кот” деп шолалап-даа турду. Черле чогаадыкчы кижи болгаш, бажыңымга өөм иштинге, уйнуктарымга бо-ла ырлай бээр мен. Ол чылдарда совет ырыларны шупту сургуулдар кыдырааштарынга бижип ап, шээжилеп алгаш, ырлажыр. Аныяктар ол ырыларны күүседи бээрге, арын-шырайы безин өскерли бээр. 
– Дээди белеткелдиң кад­ры кижи болганыңарда кандыг эрге-дужаалдарга ажылдап турдуңар?
– 1970-1973 чылда “Тыва” КТРК-ның удуртукчузунга, 1981 чыл­да Тыва АССР-ниң культура сайыдынга, 1989 чылда В. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының уран чүүл удуртукчузунга, 1998 чылда парлалга болгаш инфор­мация талазы-биле күрүне комитединиң удуртукчузунга, 2009 чылда ТР-ниң Чазааның кадрлар по­ли­тиказының болгаш күрүне албанының эргелелиниң начальнигинге ажылдаан мен.  
Амыдыралдың шупту ачызы чүгле чаңгыс кижиден эвес, а бүдүн төрел-дөргүлден бүдер. Ынчангаш мээң сеткилимде чаң­гыс улуг ынакшыл – өг-бүлем чуртталгамның улуг амыдыралында күрүнем.
– Анатолий Сергеевич, интервью бергениңер дээш четтирдим.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.