1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТУРАСКААЛДЫ ТУРГУСКАН

Тываның төөгүзүнде бир дугаар ужудукчу Чооду Кидиспейниң хөрек тураскаалының ажыдыышкыны июль 24-те болган. Тураскаалды Кызыл хоорайның аэропорт де­вискээринде тургускан. 

Аңаа ТР-ниң Баштыңы Ш.В. Кара-оол болгаш тураскаалды тударынга улуг үлүг-хуузун киириштирген хүндүлүг хоочуннар Анай Балчыровна, Валерий Ховалыгович Кара-оолдар болгаш   яамы, ведомстволарның удуртукчулары, хөй-ниити организацияларының төлээлери, Чооду Кидиспейниң салгалдары болгаш тураскаалга хамаарылгалыг өске-даа чон келген. 

Ажыдыышкынның байырлыг кезээн ТР-ниң Баштыңы Шолбан Кара-оол ажыдып тура, Чооду Кидиспейниң кыска допчу-намдарын чугаалааш, ооң маадырлыг херээн демдеглээн. 

“Шак мындыг төөгүлүг болуушкунга киржири – меңээ улуг аас-кежик-тир. Чүге дээрге Чооду Дагбаевич Кидиспей Тываның төөгүзүнде база бир онзагай кижилерниң бирээзи деп шупту билир бис. Ындыг хүндүткелдиг өгбевиске тураскаал тургузар идеяны боттандырып, изиг күзелдии-биле бо төлевилелге идепкейлиг киришкен чонга өөрүп четтирдим. Сөөлгү үеде шак мындыг хөй-ниитичи эгелээшкиннер хөй апарганынга база өөрүп тур мен. Ол эки-дир. Чүге дээрге чоннуң арын-нүүрүнүң оттуп турары ол. Бо хүнгү хемчег дээрге хөй-ниитиниң, силерниң ажылыңар болуп турар-дыр, чонум.

Бистиң ужудукчувус Чооду Кидиспей кайгамчык маадырлыг кижи турган. 20 чүс чылдарның эгезинде  тыва чоннуң салым-чолунга кончуг өскерлиишкинниг болгаш төөгүлүг болуушкуннар болганын шупту дыка эки билир бис. Чижээлээрге, эрткен чүс чылдың эгезинде Тыва Арат Республика Россия-биле каттышкан соонда Россияның талазындан Тывага дыка улуг деткимче эгелээн. Ол үелерде транспорт аргыжылгазының дугайында айтырыгларны шиитпирлээри чугула апарган. 

Бөгүн бистер ужар чүүлге  хамаарышкан хемчег эрттирип турар болганы­выста, ооң дугайында бичии чугаалаптайн. 1934 чылда Тыва Арат Республиканың удуртулгазының дилээ-биле Оренбург хоорайның шериг ужар чүүл училищезинче ийи тыва оолду  чорудар деп шиитпирни удуртукчу даргалар хүлээп алган. Олар дээрге старшина Чооду Кидиспей,  дайынчы Лапшын Оюн олар-дыр. Ийи чыл эрткенде, 1936 чылда, Тыва Арат Республиканың тургустунганындан бээр 15 чыл болган оюнда ССРЭ Тывага 15 автомашинаны болгаш 2 самолетту белекке берген. Самолеттарның  бирээзин сөөлгү курска өөренип турган Чооду Кидиспей мунуп алгаш, Тываже  чанып келген. Ону  тыва ужар чүүлдүң үндезилекчизи деп адаан. Эрткен төө­гүвүстүң документилери, шынзылгалары бо төөгүнү бадыткап турар. Училищени доозуп алгаш, Тывага чанып кээрге, ону Тыва Арат Республиканың авиазвенозунуң командиринге томуйлаан. 1941 чылдың июнь 22-де гитлержи аг-шериглерге удур тулчур опполченчи отрядтарны белеткээр деп шиит­пирни даргалар  хүлээп алган. 

Чооду Кидиспей  белеткел курстарын дарый эгелээн.  Ооң-биле чергелештир тыва аэродромнуң тудуунга база киржип турган.  Совет Эвилелиниң инженери  Михаил Прохоров, Чооду Кидиспей, Лапшын Оюн элээн каш оолдарны өөреткен. Он-он оолдарның аразындан курска өөренири-биле  Чили Чимит, Алексей Ензак, Хопуя Ховалыг, Виктор Очур-оол, Сергей Хунан-оол, Татар-оол Соян шилиттингеш, баштайгы өөреникчилер болган.  Кызылдан Шагаан-Арыг, Чадаа­на, Барыын-Хемчик, Каа-Хем, Бии-Хем, Таңды, Эрзин, Тес-Хем, Кунгуртуг кожуун төптеринче ужар-хемениң баштайгы рейсте­ри ажыттынган. 

Тыва ужар чүүлдүң төөгүзүнде Чооду Кидиспей онзагай черни ээлеп арткан. Ол, кыска-даа болза, дыка долу утка-шынарлыг амыдыралды  эрткен. 1946 чылда, 38 харлыг тургаш, аар аарааш, чоок улузун каггаш, өске оранче чоруткан. А 1942 чылда Лапшын Оюн чок болган. Да­йын соон­да бир дугаар ужудукчуларның ажыл-херээн Чили Чимит уламчылаан. 1972 чылда Тывага 12 вертолет, 22 самолет  турган. Тываның 22 сумузунче, 16 районунче, ССРЭ-ниң 23 аэропортунче Кызылдан рейстерни кылып  турган. 

Ынчангы үениң техниказын чугаа­лаарга, аянныын, онзазын. Ам силерни бичии өөртүксеп тур мен. Удавас лизинг-биле чаа вертолетту алыр бис. Ону садып алыр дээш, дыка хөй күштү үндүрдүвүс. Ынчалза-даа  ужудукчулар айтырыы арай  берге байдалда турар. ФКУБ “Тува-Авиа”-ның   удуртукчузу  Ш.Б. Күжүгет дарганың бо айтырыгга хамаарыштыр деткимчезинге идегеп тур мен. 

Бурунгаар хөгжүлдевиске, сайзыралывыска авиация база чугула черни ээлеп турар. Ынчангаш бо төөгүнү анаа эвес чугааладым. Авиация чок болза, хөгжүлде турбас. Ынчангаш бир дугаар тыва ужудукчунуң тураскаалын тургузар идеяны боттандырган, идепкейлиг волонтерларга Тыва Чазактың болгаш бодумнуң өмүнээмден четтирдим. Өгбелеривистиң кылган үүлезин сактып, аныяк-өскенге дамчыдып чо­рууру бистиң хүлээлгевис-тир. Аныяктар бистиң  үлегеривисти дыңнап, көрүп алгаш, амыдыралынга ажыглаар. Кылган ажылыңар дээш четтирдим” – деп, ол чугаазын дооскан. 

Тес-Хем кожууннуң Самагалдай ортумак школазының бичии оолдарның “Самоледум” деп танцы бөлүү башкызы Любовь  Болат-оолдуң удуртулгазы-биле “Самоледум” деп бичии уруглар ырызының үделгези-биле чаптанчыг танцы-самны чыылган чонга бараалгаткан.

Бир дугаар тыва ужудукчунуң турас­каалын тургузар төлевилелге улуг үлүг-хуузун киириштиргени дээш, Чеди-Хөл кожуун чагыргазының даргазы Сергек  Хертекке, Федералдыг күрүне албан чери “Аэропорт Кызыл” бүдүрүлге чериниң директору Шолбан  Күжүгетке ТР-ниң Баштыңының  өөрүп четтириишкин бижиктерин тывыскан. 

Бо тураскаалды тургузар бодал кымга, кажан төрүттүнүп келгениниң дугайында төлевилелдиң эгелекчизи Анай Балчыровна Кара-оол чугаалады. Кызыл хоорайда “Серебрянка” санаторийге Анай Балчыровна эмненип, дыштанып турган үезинде эмчи сестразы-биле таныжып алган. Найыралдажып алганы эмчи сестразы бир дугаар тыва ужудукчу Чооду Кидиспейниң уйнуу Лориса Балдаңовна Натпит-оол ол чүве-дир. Лориса Балдаңовна бир дугаар тыва ужудукчу кырган-ачазының хөрек тураскаалын тургузар күзелин чедип ап чадап каанының дуга­йында хомудап чугаалаан. Ооң соонда-ла Анай Балчыр­овнага төлевилел дугайында бодалдар төрүттүнген.  Анай Балчыровна “Салгын” бот-тывынгыр уран чүүл бөлүүнүң киржикчизи болгаш, ында эш-өөрүнге бодалын илередип чугаалааш, концерт-марафонну  эрттирип, тураскаалды тургузарынга херек акша-төгерикти чондан чыыр деп дугурушканнар. Марафон-концертке Тываның ат-сураглыг-даа, бот-тывынгар-даа артистери киржип, боттарының өмүнээзинден тураскаал тургузар үүлеге дузазын каткан.  

Тураскаалды Улан-Удэ хоорайга чагыг езугаар кылган. Чараштыр сиил­бип кылган тураскаалды Кызылдың аэропортунуң  девискээринге тургузарынга  хууда сайгарлыкчы Роберт  Доржу­ бүдүрүлгезиниң күжүн киириштирип, төлевилелди эчизинге чедир боттандырган. 

Тес-Хем кожууннуң идепкейлиг волонтерлары тудуг ажылының үезинде хоюн-даа дөгерип эккеп, ажылчыннарны ашкарып-чемгерип турганын Анай Балчыровна онзалап чугаалады. Чүгле ол кожуун эвес, а өске-даа кожуун чагыргаларының даргаларының, чоннуң хөй-ниити ажылынга идепкейи дээш, оларның эге­лээшкинин деткип, төлевилелге киришкени дээш, өөрүп четтиргенин илередип, хүндүлел бижиктерни элээн хөй волонтерларга тывыскан. 

Чооду Дагбаевич Кидиспейниң дун кызы Алдын-кыс Кидиспейниң  уруу Лориса Балдаңовна Натпит-оол:

“Эргим, хүндүлүг чонум, бо хүн мында чаа тураскаалдың ажыттынып турары дээрге улуг аас-кежик. Анай Балчыровна биле Валерий Ховалыгович Кара-оолдарның  ачы-хавыяазы-биле бо турас­каал тургустунган. Марафон-концерттеривиске киржип турган артистеривиске,  билет садып алгаш,  концерттерни көрүп турган чонувуска четтирдивис. Силерниң чыгган акшаңарның дузазы-биле бо тураскаал туттунду, чонум. Бир эвес бо хүнде авам болгаш угбам бистиң аравыска чораан болза, аажок-ла өөрүүрлер боор. Чүге дээрге боттары дириг тургаш, дарга-бошкаларга кирип, тураскаал дугайында айтырыгны көдүрүп шаг болганнар. Көвей чылдарның дургузунда болдунмаан үүлени чонувустуң ачызында боттандырганынга  улуу-биле өөрүп четтирдивис” – деп чугаалады. 

Тураскаалды шып каан ак пөстүг кожааны Чооду Кидиспейниң уйнуу Лориса Натпит-оол биле Валерий Кара-оол ба­йырлыг байдалга ажыткан соонда, чыыл­ган чон тураскаалдың баарынга дириг чечектерни салып, мөгейген.

Айдың ОНДАР.

Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.