1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТИИЛЕЛГЕ - БОДАЛДЫҢ ҮРЕ-ТҮҢНЕЛИ

Хостуг хүрешке ССРЭ-ниң күрүне тренери Л.Ф. Колесник бир катап Тывага сургакчылап, семинар-кичээлдер эрттирип чедип келген. Ооң соонда түңнел хуралды амгы Улусчу чогаадылга төвүнге эрттирген чүве. Аңаа санал-оналдар солчулгазынга хөй-ле кижи идепкейлиг киришкен. Ынчалза-даа чаңгыс-ла кижиниң сөглээн сөстери сеткил-сагышты доюлдурган – тренер Чадамба Ооржактың. 
Ынчан ол туруп келгеш, мынча дээн: “Олимпий чемпионун белеткээр күзелдиг кижилерге канчаарының чажыдын чугаалаксап тур мен. Бистер ындыг чемпионну белеткеп болур бис. Ынчаарда чүгле хөй боданыр апаар: кылаштап-даа чорааш, аштанып-чемненип-даа оргаш, үргүлчү чүнү канчаптарын бодаар ужурлуг. Удуп-даа чыткаш, ону дүжеп, бодаар ужурлуг. Бодап-сайгарар апаар”. 
Кижиниң кандыг-бир-ле чүвени кылырынга белен апарганы ооң даштыкы байдалындан-на эскертине бээр чораан. Ынчан Чадамба Ооржактың бодунга бүзүрелдиг, изиг күзелдиг, бурунгаар чүткүлдүг ону чугаалап турганын көргеш, шынап-ла, ооң бодал-сагыжының бодараар үези келген-дир деп, эскерип орган мен.
Тываның төөгүзүнде бир-ле ду­гаар Олимпий оюннарынга киришкен спортчу – Чечен-оол Монгуш, тренер Чадамба Ооржактың кижизиткен мөгези болгай. Ол чугаа соонда үр үе эрт­пээнде, Чечен-оол Монгуш аныяк­тар аразынга ССРЭ-ниң чемпиону атты чаалап алды, оон Европага тергиидеп үнүп келди. Оон каш чыл эрткенде, улуг мөгелер аразынга Россияның чемпиону атты чаалап алды. Тыва мөге 1996 чылда америк хоорай Атлантага болуп эрткен Олимпиадага дөрт дугаар чер алган. Бир эвес сураглыг мөге болгаш алдарлыг тренер башкы Чадамба Ооржактың «аъдының бажы бир чыл эрте хоя бербээн» турган болза, олимпий чемпионнуг турар ийик бис деп ам-даа бодап чоруур мен.
Бис шупту суглуг карак-биле көрүп болбас, судалдыг хол-биле тудуп шыдавазывыс бодалдар далайын­да эжиндирип чоруп турар бис. Кижиниң бажында тыптып келген бодал болганы-ла чалгыг-биле дөмей бүгү мага-ботту, бүгү делегейни чайгандырып, шимчедип турар. Ында чамдык бодалдарны хүлээп албайн, а бир чамдыктарын сиңирип ап турар бис. Кижи-бүрүзү ала-чайгаар, улуг азы бичии-даа болза, бодалдың күжүн билип турар. Бодалдың күжү улуг болган тудум, ооң дүжүдү улуг болур.
Бодал «бодарадыры», сайзырадыры – ылап чугула чүүл ол. Тывага кикбоксинг дээр спорттуң хевирин каш-ла санныг специалистер билир турган үеде, үш, дөрт-ле чыл болгаш тыва спортчулар делегейниң ареназынче үнүп, чайынналчак чедиишкиннерни көргүзе бээр дээн бодал Семен Монгуштуң бажынга «төрүттүнүп» келген. Кызымаккай, шудургу, эрес-кежээ аныяк эр күзел-бодалын боттандырар сорулга-биле кыдыг-кызыгаар чер Өвүр кожууннуң Хандагайты суурга спортчу бөлүктү ажыткаш, ажылдай берген. Хөй-ниитичи ол тренер башкының өөреникчилери-биле дыштаныр хүннер дивейн, хүннүң-не үш катап алды шак иштинде ажылдап турганы дээш акша-шалың төлевейн турганы, дериг-херекселдиң, материал-техниктиг баазаның чогу ооң бодалынга моондак-шаптык болбаан. Чолдуг кижиниң кылган үүле-херээ чогунгур. Удат­паанда бичии суурдан үнген спортчулар Оолак Саттың, Сергей биле Айрана Кууларларның ат-сураа Россияның, ооң соонда делегейниң шашкылажыр рингилеринге чаңгыланып үнүп келген. “Кайда Семен Монгуш бар-дыр – ында тиилелге!” – деп чугаалажып-даа тургулаан бис. 
Ооң база бир чаңгыс чер чурттуг эжи, тренер башкы Виктор Достай хү­решке ынак, сундулуг бичии кысты өөредип эгелээн. Ынчан кыстарны хү­рештирип, оларның хүрежин кажан-бир олимпийжи программаже киириптер дугайын кым-даа бодап диттикпээн турган. Өске тренер башкылар Достайга хорадап, “Оолдар октап турар кыс уругну маргылдааларже киириштирип турар, ол багай чүве-дир» дижип-даа шаг болган. Чамдыкта, шынап-ла, ол Ло­риса дээр кысты хүрештирбейн тур­гулаан таварылгалар бар. Бистер “кыс кижи октап шыдавас мөгелерни кандыг мөгелер дээр боор» деп санап, тренерниң ол солун ажылын деткип келдивис…
Каш чылдар эрткенде хамык байдал өскерилген – кыстар хүрежин Олимпий оюннарының программазынче киирген, а Лориса Ооржак делегей болгаш Европа маргылдааларының хөй дакпыр тиилекчизи, Олимпий оюннарының киржикчизи болу берген.
Кызылга Убса-Нур аймактың мөге­лери 1990 чылдың чайынында бистиң спортчуларывыс-биле кады элээн үе дургузунда белеткел эртип турган. Белеткел үези төнүп, маргылдаа эгелээр деп барганда, хүреш залынга мөгелеривиске ужурашкаш, айтырдым:
– Че, бо аалчыларыңар кандыг-дыр, кайы хире тутчуп шыдаар хире-дир силер?
– Барыктыг чүве-дир, башкы – деп, Маадыр Монгуш мындыг.
– Көөр силер, башкы, оларны ам дөртче-даа киирбес бис! – деп, Геннадий Монгуш мынча деп-ле бо.
Көөрүмге, мөгелер шын-на ишти-хөңнүнден чугаалап турар болду. Боттаныр деп барган бодал илдең. Че, чүү боор, хол тудуштувус: 
– “Сөглээн сөс, керткен ыяш!”
…Хүреш-даа эгелээн. Хүлүрешкен “сүмелекчилер-аарыкчылар”, мөге салыкчылары канчаарыл дээн айтырыын, ойзу-кыйзы-даа, дорт-даа салып, девидеп-мөгүдеп чоруп-ла турлар. “Ажырбас, көөр силер, эзирлер хаан-херети куштарны шыдаар. Сөглээн сөс, керткен ыяш!” деп, иштимде бодап ор мен…
Геннадий Монгуш-даа шүглүп үндү. «Эр хей, Гена! Дөртче-даа киирбес бис!” – дээн сөглээн сөзүнге ээ болдуң.
Дараазында Моолдуң самбо болгаш хостуг хүрештерге делегей чемпиону, национал хүрешке Дархан (тиилеттирбес) мөге эң сураглыг Авырга мөгези Хорлогийн Баянмунх баштаан мөгелер келди. Ол болган хүрешке тиилелгениң девиин Маадыр Монгуш көрүкчүлерниң диңмиттелген адыш часкаашкынынга үдеттирип алгаш тепти. 
“Барыктыг чүве-дир” дээниң ынчан бадыткадың, Маадыр мөге!
Тиилелге – боданып билириниң үре-түңнели. Сураглыг тренерлерниң болгаш спортчуларның бо талазы-биле саналы чаңгыс аай: «Эң шыырак дээн спортчуларның күш-шыдалы бол­гаш мергежили колдуунда дөмей. А тиилекчилерниң бир кол чажыды угаан-медерелинде болуп турар».
Делегейде эң-не дүрген, эң-не күштүг чүве чүл? Кижиниң бодалы. Кижини тиилекчи кылдыр хуулдуруп турар күш база – бодал! 
Бут бөмбүүнүң сураглыг спортчузу Пеледен: 
– Чүге «Сантоста» шупту улус хүн­нүң-не 5-6 шак белеткенип турарыл, а Силер чүгле – бир шак чартык? – деп бир катап айтырыг салган-дыр.
 – Чүге дээрге арткан чээрби ийи шак дургузунда бут бөмбүүнүң дуга­йында бодап турар мен – деп харыылаан. 
Спорттуң алдарлыг Хааны болу бер­ген кижиниң берген харыызы бис­терге өөредиглиг болгаш кижи болганы ону үлегер кылдыр алыр ужурлуг деп бодалдыг мен.
Сергей ООРЖАК.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.