1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АМЫДЫРАЛЫН ЭКИЖИДЕРДЕ, ЧАЛГАА БОЛБАС

Кым-даа аас-кежиктиг, бай-байлак, тодуг-догаа амыдырап-чурттаарын кү­зээр. Ынчалза-даа сагыш ышкаш болбас, четчир, чединмес-даа кижи туруп болур. Ынчангаш чоннуң амыдырал байдалдарын экижидер сорулга-биле Тыва Республиканың Күш-ажыл болгаш социал политика яамызы эрткен чылдан эгелеп «Чаагай чорукче базымнар» деп төлевилелди мурнадыр угланыышкын кылып алган. 
Ооң кол сорулгазын яамы мынчаар тодараткан:­ амы­дыраарының адаккы дең­не­­линден куду орулгалыг кижи­лерниң санын эвээжедири. Хара­лаан, амгы үеде бисте 29 муң өг-бүлелерниң орулгазы чегей болуп турар.
Төлевилелдиң хемчеглери беш угланыышкындан тургустунган. Бирээде, эрге-хоойлу баазазын сайзыраңгайжыдып, Тываның хоойлуларын федералдыг хоойлулар-биле чүүлдештирери, чамдык хоойлуларга өскерилгелер киирери. Чижээ, чоннуң хуу дузалал ажыл-агыйындан кирер орулгаларны барымдаага алыры. Ол орулгалар учётка алдынмайн турган болгай. Социал төлевирлерни адрестиг болгаш өг-бүлениң чединмезин барымдаалап чорударынга «Тыва Республиканың уруглар пособиелериниң дуга­йында» хоойлу ажылдап кылдынган.
Ийиги угланыышкын: чединмес өг-бүлелерниң учедун аайлап башкарары. Ол дээрге суму бүрүзүнде амыдыраарының адаккы хемчээлинден эвээш орулгалыг өг-бүлелерниң медээ­лер банкызын тургузары. Эң-не ядамык чурттап турар сумуларны тодарадыры. Хуу дузалал ажыл-агыйларында мал-маганның, куштуң, хаванның санын тодараткан медээлерни чыыры.
Үште, чоннуң орулгаларын көвүдедиринче болгаш ажыл-биле хандыртынганын тодарадыры. Ол хемчеглер дээрге кижилерниң чажырып ажылдаарын болдурбазы, ындыг байдалды тывары. Бөгүнде ажылдап шыдаар кижилерниң 40 хире хуузу сайгарылга адырында болгаш хөлезиленип ажылдап турар. Мында албан езузу-биле бүрүткел чок таварылгалар хөй. Ажыл чок кижилерни доктаамал, түр када, сезоннуг ажылдарже хаара тудары.
Дөртте, социал деткимчени адрестиг чорудары, эвээш орулгалыг өг-бүлелерниң амыдырал деңнелин бедидери, азырадыкчы хөөнден уштунары. Ол ёзугаар «Инек – чемгерикчи малым», «Социал картофель» «Социал хөмүр» деп социал төлевилелдер кончуг дээштиг болуп турар.
«Инек – чемгерикчи малым» 2018 чылда база уламчы­лаар, «Социал картофель» деп төлевилел езугаар эрткен чылын 2183 чединмес өг-бүлеге 54,6 тонна картофель үрезинин база янзы-бүрү ногааларның 2810 хаптыг үрезиннерин берген. Ооң түңнелинде картофель болгаш согуна, свекла, морковь, редис дээш оон-даа өске ногааларны орулгазы чегей өг-бүлелер тарып өстүргеш, ажаап алган.
«Чаагай чорукче базымнар» деп төлевилелдиң бешки угланыышкыны болза, ачы-буян чедирилгезин хөгжүдери. Ооң утказы — бот-боттарынга дузалажыры. Амыдыраар байдалдары бергедеп келген өг-бүлелерге адрестиг социал дуза чедирип турар.
Тыва Республиканың Күш-ажыл болгаш социал политика яамызы шак мындыг, беш угланыышкынныг «Чаагай чорукче базымнар» деп төлевилел-биле республикада чурттакчы чоннуң амыдырал деңнелин бедидер дээш, ажылды чорудуп турар. Бо талазы-биле алдынган хемчеглерниң түңнелинде чоннуң амыдырап-чурттаар шынарлары экижиир, боттарының бүдүрген продукциязы-биле ажы-төлүн, ал-боттарын чемгерип, хуу дузалал ажыл-агыйын чорудуп, артыкшылдыг аъш-чемин сайгарып турары өөрүнчүг. 
Бо чылдың бирги кварталында Күш-ажыл яамызы «Чаа­гай чорукче базымнар» деп төлевилелдиң кезек түңнелдерин үндүрген. Ол ёзугаар элээн эки көргүзүглерни Тожу, Тес-Хем, Бии-Хем кожууннар база Ак-Довурак хоорай чедип алган. Арай «аскап» турарлары – Сүт-Хөл биле Таңды кожууннар.
Бо чылын ажыл дилеп 4140 кижи келген, оларның 2358-и (56,9 хуу) ажылга тургустунган. А 712 кижи доктаамал ажылче кире берген, 3 кижи Хабаровск край, Мурманск, Красноярск хоорайларже ажылдап чорупкан.
Социал төлевилелдерде хаа­ра туттунган кижилер-биле социал керээлерни чарган. Күш-ажыл яамызының бо салган сорулгалары, ап турар хемчег­лери чоннуң чаагай чоруунче угланганы билдингир. Ынчангаш Тываның кожуун, суур бүрүзүнге ядыы-ядамык, түреңги амыдыралдыг кижилер турбазын дээр болза, кижи бүрүзү чалгаа болбайн, ажылдаар ужурлуг. Суур­ларда чурттап орар кижилер бажыңының чанынга картошка, ногаалар аймаан олуртуп алгаш, суггарып өстүрер. Саап ижер инектиг болурунче чүткүүр. Ынчан ам бодуңнуң өстүрүп алган продукцияң, сүдүң бар болур. Ооң ачызында бодуң амыдыралың чаагайжыыр, экижиир. Чаагай чорукче базымнарың ол-дур.
Надежда Эргеп.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.