1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЙДЫҢ ОТЧУРЖАП ШҮҮЛГЕН

Кызылдың «Хүреш» стадионунга Наадым ба­йырлалынга тураскааткан тыва хүрешке республика чемпио­нады Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол биле Дээ­ди Хуралдың Даргазы Каң-оол Давааның байыр чедириишкиннери-биле эгелээн.

Шолбан Кара-оол чыылган чонга байыр чедирип тура, мындыг саналды кылган: «Шаг-төөгүден тура тывалар Шагаа биле Наадымны четтикпейн манаар турганнар. Бо ийи ба­йырлалды хоойлу ёзугаар күрүне байырлалдары кылдыр доктааткан. Ыдыктыг байырлалдарывыс үезинде «Тыва чоннуң үндезин байырлалы Шагаа-биле!», «Тыва чоннуң үндезин байырлалы Наадым-биле!» – деп, бот-боттарывыска байыр чедиржип турзувусса кандыгыл? Маңаа хамаарыштыр силер чүү деп бодаар-дыр силер, эргим чаңгыс чер-чурттугларым! Наа­дым үезинде бот-боттарывыска «Байырлал-биле!» деп байыр чедиржиривиске арай-ла четпес тудуу ышкаш сагындырар, байырлалдың ханы утказынга дүүшпейн баар эвес-тир бе? Ынчангаш тыва чоннуң кол (үндезин) байырлалы Наадым-биле, чаңгыс чер-чурттугларым! Өглерге чурттап, ховуларга көжүп чораан өгбелеривис чоннуң байырлалы кылдыр ону биске дамчыдып берген. Ол улам сайзырап, чоннар аразынга неп­терезин! Курай, курай!»

Улаштыр «Наадым-2018»-тиң чемпионнарын чон мурнунче үндүрүп, шаңнап мактаан. Олар дээрге Бай-Тайганың «Бай-Тал» КУБ-туң малчыны Анарат Афанасий, Мөңгүн-Тайганың «Малчын» КУБ-туң хойжузу Тайбың-оол Иргит, Тере-Хөлдүң Балыктыг сумузунда хууда арат ажыл-агыйының баштыңы Ирина Бандан, Тожу кожуунда «Шулуң» көдээ ажыл-агыйның хереглекчилер кооперативиниң ивижизи Роман Бараан, Сүт-Хөл кожууннуң Алдан-Маадырда арат ажыл-агыйының баштыңы Азияна Куулар, Чаа-Хөлде «Чылгычы» көдээ ажыл-агыйның хереглекчилер кооперативиниң хойжузу Аркадий Сарым-оол, Улуг-Хем кожууннуң Эйлиг-Хемде хой ажылдыг арат-фермер ажыл-агыйының баштыңы Александр Күдер-оол, Бии-Хем кожууннуң «Туран» КХН-ниң бызаа ажаакчызы Наталья Күжүгет, Кызыл кожууннуң Кур-Чер суурда арат ажыл-агыйының баштыңы, чылгычы Багыыр Монгуш, Барыын-Хемчиктиң Шекпээр суурда «Очур» көдээ ажыл-агыйның хереглекчилер кооперативиниң хойжузу Чечек-оол Монгуш, Чадаанада арат-фермер ажыл-агыйының баштыңы, хойжу Александр Ондар, Каа-Хемниң Суг-Бажында арат ажыл-агыйының баштыңы Зоя Ооржак, Таңды кожууннуң Межегей суурда хой ажылдыг арат-фермер ажыл-агыйының баштыңы Чодураа Чалбак, Тес-Хемниң Чыргаланды суурда «Белдир» көдээ ажыл-агыйның хереглекчилер кооперативиниң хойжузу Саин Соян, Чеди-Хөлдүң Элегесте «Кужур-Бажы» көдээ ажыл-агыйның хереглекчилер кооперативиниң чылгычызы Айдыс Чамыяң, Өвүрнүң Дус-Даг суурдан арат ажыл-агыйының баштыңы Эрес Доржукай  олар-дыр.

«Наадым-2018»-тиң чемпион­нарынга ТР-ниң Чазааның болгаш Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының мурнундан хүндүлел бижиктерни болгаш 150 муң рубль өртектиг мотороллерлерни тывыскан. 

Наадым чемпионнарын ал­гап-йөрээп, шаңнап мактаан соонда, 230 мөгениң чыскаа­лын эгелээн. Ол хире хөй мөгелер чыскаалыпкаш эртип турда, төнмес-ле чорду. Чыскаал доос­­турга, Тываның национал хөгжүм-шии театрының артис­тери театржыткан көргүзүгнү бараалгаткан.

Чоннуң четтикпейн манаа­ны хүреш маргылдаазының баштайгы салыы-даа эге­лээн. Аттыг-чарлыг мөгелерни алгап-йөрээвишаан, шөлче хүрежиринче чалаан. Тываның Чаан мөгелери Эрес Кара-Сал, Андрей Хертек, Начын мөгелер Седен-Очур Кара-Сал, Айдың Отчуржап, Айдемир Монгуш, Начын Монгуш, хоочун мөге Маадыр Монгуш болгаш өске-даа арга-дуржулгалыг мөгелер онагларын саадавайн октагылап алганнар.

Удурланыкчыларын ажып тиилээн аныяк мөгелер аразында Тес-Хем кожуундан Шалык фамилиялыг дөрт кижи барын эскердим. Кымнарыл ол дээрге Эртине, Артыш, Чаян, Содунам Шалыктар. Кады төрээн алышкылар-даа болуп чадавас. Черле ынчаш тыва мөгелер аразында ук-төөгүзү чок мөге чок дээрзин чугаалап тура, маргылдааның тайылбырлакчызы Айдың Монгуш Чөөн-Хемчиктиң Шемиден ТАР үезиниң Арзылаң мөгези Чамыяң Кууларның уйнуу Мөңге-Эртине Куулар-дыр деп, удурланыкчызын буттааш, октап каан аныяк мөгени таныштырды.

Баштайгы салыг соонда судья­ коллегиязының шиитпири-биле артып калган 115 мөгени мугурлаары-биле 102 мөгениң салыын эгелээн. Баштайгы салыглардан Начын мөгелер Өвүрден Андрей Монгуш, Эрзинден Баткар Баасаң онагларын чииги-биле ашкан. Аныяк мөгелер Сайдаш Монгуш (Өвүр), Сергек Ондар (Сүт-Хөл), Опанас Монгуш (Кызыл кожуун), Айдаш Саң-Хөө (Эрзин), Март-оол Дор­жукай (Өвүр), Атыш Шөмбүл (Мөңгүн-Тайга), Одай Алдын-Сай (Эрзин), Чаян Шалык (Тес-Хем), Новосибирск хоорайдан студент Аян Саая болгаш өскелер-даа авааңгыр чараш хүрежип, 64 мөгениң санынче кирген.

Ийиги салыгда 64 мөгениң хүрежин эгелээн. Барыын-Хемчиктиң мөгези Аяс Сарыглар Эрес Кара-Салга таварыш­каш, үр болбай октадып алды. Улуг-Хемден даг-иргек дег улуг-шыырак Камгалакчы Монгуш кожуунунуң адын камгалап, Чаан мөге Андрей Хертек-биле чаза-ла тудушту. Черле арга-дуржулгалыг Андрей Хертек эптиг тудужунга киирип алгаш, Камгалакчыны час ойтур барып дүжүрдү. Тес-Хемден Чаян Шалык Улуг-Хемниң мөгези Күзел Данчатка октадып алды.

Тываның Начын мөгелери Седен-Очур Кара-Сал (Сүт-Хөл), Начын Монгуш (Чөөн-Хемчик), Баткар Баасан (Эрзин), Арат Монгуш (Сүт-Хөл) болгаш өске-даа тиилелгеже чүткүлдүг мөгелер удурланыкчыларын ажып тиилээш, 32 мөгениң санынче кирген.

Үшкү 32 мөгениң салыында Өвүрден Одай Алдын-Сай Начын мөге акызы Маадыр Монгушту аппарып дүжүрген. Чаа-Хөлдүң мөгези Отчуржап Айдың Өвүрден Чимит Кууларны, Улуг-Хемден Күзел Данчат Эрзинден Баткар Баасаңны октаан. Ол ышкаш Тываның Чаан мөгелери Эрес Кара-Сал, Андрей Хертек, Начын мөгелер Седен-Очур Кара-Сал, Айдемир Монгуш болгаш өскелер-даа онагларын октааш, тиилелгеже бүзүрелдиг чоруп олурганнар...

Хүндүлүг номчукчу, тыва чоннуң үндезин байырлалы Наадымга тураскааткан хүреш маргылдаазын ол-ла хүн дорт дамчыдылгага база дамчыдып каапкан болгай. Ынчангаш 16, 8, 4 мөгелерниң хүрежин узадыр-ла тайылбырлап бижип олурбайн, борта-ла республика чемпионадын түңнеп каапсымза ажырбас боор. 

Шилиндек 230 мөгениң хүрежиниң түңнелинде  Тываның Чаан мөгези Эрес Кара-Сал биле ачыр-дачыр эрес-кашпагай хүрешкеш, Чаа-Хөл кожуун­дан Тываның Начын мөгези Айдың Отчуржап шүглүп үнген. Ынчангаш Тываның Арзылаң мөгези атты чаалап ап, «Уралец 220» деп мини-трактор-биле шаңнаткан. Өвүр кожууннуң төлээзи Одай Алдын-Сай респуб­лика чергелиг хүреш маргылдааларынга бо удаада дөрт катап сески шаңналдыг черже кирип, Начын мөгениң нормативин күүсеткен. 

Даш-оол МОНГУШ.

Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары. 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.