Каш янзы салым-чаяанныг кижилер чон аразынга чоргулаар. Тываларның аразында ындыг кижилерниң бирээзи – бүгү Тывага ус-шевер болгаш хөгжүмчү ат-сураа дыргын Владимир Салчак. Ооң ат-сураан дыңнап, солун-сеткүүлдерден номчуп, ал-бодун таныыр болзумза-даа, туда черле ужуражып, чугаалажып чорбаан мен. Бир катап Тыва культура төвүнге Владимир Шөмбүлевичиге ужуражып, ооң чогаадыкчы ажылының дугайында “Шын” солунга бижиир соругдалым барын чугаалаарымга, ол чөпшээрешти, телефонунуң дугаарын-даа айтып берди. Ажыл аайы-биле чай чок болуп, ужуражыр дээнивис барык бир чыл хире узамдыгып келген чүве. Чайгы чылыг хүннерниң бирээзинде ам-на ужуражыр аргалыг болдувус. Кызылдың мурнуу микрорайонунуң хөй каът бажыңнарының бирээзинде Владимир Шөмбүлевичиниң узаныр-чазаныр мастерскаязынга чеде бердим.
Ооң ээзи сагыш-сеткилиниң дүн-хүн чок чогаадыкчы байдалында дээрзи мастерскаяда янзы-бүрү чазаныр херекселдерден, чонар-дашка чаа-ла чазап эгелээн дүрзү-хевирлерден, чазап доозупкан дириг амытаннар дүрзүлеринден дээш өске-даа чүүлдерден илдең. Ус-шеверниң мастерскаязында чогаадыкчы байдалды аас-дыл-биле тайылбырлаары, сөс-домак-биле бижиири болдунмас деп билгеш, фото-чурукка тырттырып алдым.
Владимир Шөмбүлевич, уран чүүл ажылдакчыларының хөй кезии ышкаш, аажок чугаакыр кижи болду. Ооң-биле шагда-ла таныш-көрүш ышкаш кындыр меңээ сагындырды. Ук-салгалы, чер-чурту, чогаадыкчы ажылы дээш мээң сонуургаан-на чүүлдеримни хала чок хөөреп олурду.
— Мээң кырган-ачам Ёзуту мээрең Бай-Тайга кожууннуң сөөлгү чагырыкчызы бора-бора чүзүннүг аъттар азырап өстүрүп чораан. Ооң бора чылгызының ат-сураа бүгү Тывага билдингир турган. Ол чылгыдан кончуг чүгүрүк аъттар үнүп, Хемчик унунга аъттар чарыжынга тергиидеп, мурнап кээп турган. Мээң база аъттарга ынаам аажок, бодум база аъттарны азырап өстүрүп чордум. Көдээде аъттарым база бар. Аътка ынаам өгбелеримден меңээ хан дамчып келген боор. Аъттар чазаарынга ынаам аажок. Кызыл-Даг школазынга улусчу чурукчу мастер Хертек Коштаевич Тойбухааның удуртуп турган бөлгүмүнге бичии оолак шаамда баштай сиилбип кылганым дириг амытан аът чүве. Хам аът база эдилеп чордум. Ол дээрге бир янзы чаңныг боор чорду. Орукка элдеп-эзин чүүлдерни дораан эскерер. Ынчап баарга, аъдым боду-ла билзин дээш, дынын сула салыптарга, ол боду-ла чоруур уун тып чоруй баар. Чүген-чулар дээш аъттың дериг-херекселин кылырынга база ынак мен. Дириг амытан бүрүзү бир янзы аажы-чаңныг, харын-даа мырыңай талантылыг боор деп чүүлдү көрдүм. Мээң Ак-Төш деп ыдым “музыкант” ыт болган. Хөгжүм ойнаарымга, аялгазының аайы-биле улуй бээр. Кижи олардан артык талантылыг болбайн канчаар, мээ-медерелдиг амытан – деп, Владимир Шөмбүлевич чугаалап олурду.
Узаныр-чазаныр талантызының дугайында сонуургаарымга, хөгжүмге хандыкшылын мурнады чугаалады.
— Мээң ачам хөгжүмге сундулуг, эң ылаңгыя бызаанчыга ойнаарынга дыка ынак. Бызаанчыны холга туткан соонда, каш янзы хөөннүг ыяңгылыг аялгаларны тыртып үндүрүп кээр. Аъттың киштээрин, сыынның эдерин-даа оон дыңнап каар чордум. Ачам кандыг аялганы боду чайгаар-ла чогаадып ойнавас кижи дээр! Ачамның аайы-биле бызаанчыга үш-дөрт харлыымда-ла ойнаар апарган мен. Холум бызаанчыны быжыг тудуптар, салааларым хылдарынга дыңзыды дээптер апаарга, бодум шаам-биле аялгаларны бызаанчыга чогаадып ойнаар чордум. Шаанда черле ындыг, тыва кижи аялгаларны боду чогаадып ойнаар, амгы шагда ышкаш саазынга нота-биле бижип алыр турган чүве болза, та кандыг чараш аялгаларны чогаадып ойнап турган чүве.
Ачазы эрги гармошка кайы-бир черден тып эккелгеш, ону элээн үр септеп-септеп, оглунга бээрге, алды харлыг Володя гармошкага боду ойнап өөренип алган. Ол шагда гармошка, баян ховар хөгжүм херекселдери. Суурга 1-2 гармошка, баян бар болза-ла, экизи ол. Ынчангаш гармошкалыг оолду суурнуң аныяктары клубче эдертип эккелгеш, янзы-бүрү танцылар аялгалары ойнап бээрин дилеп турганнар. Шак ынчаар Володя суурнуң гармонизи апарган, вальс, тангону, «Русская плясовая” «Краковяк», «Челер-ой» дээш өске-даа танцыларга аялгаларны ойнап турган. Оглунуң ындыг талантызынга ада-иези аажок чоргаарланыр.
Школаны дооскаш, Володя Кызылдың уран чүүл училищезинче өөренип киргеш, хөгжүмнүң профессионал билиглерин шиңгээдип алган. Бызаанчыга хөгжүмнү ойнаарынга улам мергежээн, бызаанчының хылдарындан чаа-чаа хөөннерни дыңнаар болу берген. Бызаанчыны беш хылдыг кылдыр эде чогааткан. Ооң чогаадып кылганы беш хылдыг бызаанчыга классиктиг хөгжүмнү скрипкага ышкаш ойнап болур. Беш хылдыг бызаанчыга игил хөөнүн-даа үндүр ойнап болур деп Владимир Шөмбүлович чугаалап олурду.
Ус-шевер чоруу кончуг нарын, бедик деңнелче сайзырааш, беш хылдыг бызаанчызының шынарын улам экижидир кылган.
— Кара-Хөлдүң бел деп балыының кежинден бызаанчыны шыварга, шыгааш, хөөнү өскерлир. Ынчангаш сарлыктың мыйызын изиткеш, чымчай бээрге, изиг илиир-биле чугазы 1 милиметр хире кылдыр хере базып каапкаш, бызаанчыны шывар. Сарлык мыйызындан шывыын кылган бызаанчының хөөнү, ону сугга сугарга-даа, безин өскерилбес – деп, хөгжүмчү болгаш ус-шевер Владимир Шөмбүлович чугаалаарга, шуут кайгап каан мен. Катап-катап айтырарымга, мен хөөкүй арай деп-ле бодунуң шаа-биле билип алыр кылдыр тайылбырлап берди.
Дөрт хылдыг бызаанчының 2 хылы бедик, 2 хылы чавыс үннүг, аңаа 5-ки хылды немээн. Шак ынчаар бызаанчы биле игил үннери дыңналыр чаңгыс хөгжүм херексели чогааттынган. Амгы үеде ындыг бызаанчыга ойнаар ийи кижи бар — Владимир Шөмбүлович боду болгаш амгы үеде таксистеп ажылдап турар хөгжүмчү Шолбан Хуралбай. Чүгле бызаанчыга азы игилге ойнап чаңчыккан хөгжүмчүлер болгаш хөөмейжилер беш хылдыг бызаанчыны ам дээрезинде шоолуг-ла сонуургавайн турар, ооң чогаатканы бызаанчызының ат-алдары келир үеде деп хоочун ус-шевер, хөгжүмчү санап турар.
— Ус-шевер салым-чаяаныңар кажан илереп келгенил? – деп айтырарымга:
— Салым-чаяан деп чүвелер кады чоруур чүве-дир ийин – деп, ол харыылады. – Аныяамда школага ыры, чурулга башкылап, хостуг хүреш, танцы бөлгүмнерин удуртуп ажылдап чораан мен. Бир айда 10 хире ажылды чазап четтигип, делгелгелерге киржип турдум. Бо назынымда кайгап орар-дыр мен. Канчап четтигип чораан кижи боор мен? Кандыг-бир уран чүүлге салым-чаяанныг кижи хонукта 4 шак удуур деп чүве ол ыйнаан.
Келир үениң ат-алдарлыг ус-шевери 6-гы классчы Володя Салчак ол үеде-ле билдингир чонар-даш чонукчузу Хертек Коштаевич Тойбухааның Кызыл-Даг школазында бөлгүмүнге барып тургаш, узанып чазанырының аргаларын билип алган. Чонар-даш чазаар салым-чаяаны ооң назыны 30 хар чоокшулай бергенде кидин-не часты берген. Ооң бир чылдагааны амыдыралга хөй чүүлдү көргени, агаар-бойдуста, кижилерде, дириг амытаннарда-даа онзагай талаларны эскерип чоруур апарганы деп, Россияның Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү, Россияның Уран чурулга академиязының хүндүлел дипломунуң эдилекчизи, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы Владимир Шөмбүлович Салчак санап чоруур.
/ Ш. МОҢГУШ.
Чуруктарны ус-шеверниң хууда архивинден алган.
“Шын” №29 2026 чылдың июль 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn