Тываның спортчулары болгаш культура ажылдакчылары Киргизияга болган Бүгү-делегейниң көшкүн чоннарының оюннарынга чедиишкинниг киришкен.
Бүгү-делегейниң көшкүн чоннарының оюннары дээрге, бир дугаарында, этноспортту болгаш чаңчылчаан спортту кадагалап, сайзырадып нептередир, ол ышкаш чоннар аразында культурлуг харылзааларны болгаш найыралды быжыглаар делегей чергелиг хемчег-дир. Оюннарның ужур-утказы азы сорулгазы – чурттар аразынга маргылдааны азы чөрүлдээни тургузары эвес, а харын-даа чаңгыс аай төөгүлүг болгаш культурлуг өнчү-хөреңгилиг чурттарның чоннарын каттыштырары.
Көшкүн чоннарның оюннары деп төлевилелдиң эгелекчилери – Киргизия. Олар бир-ле дугаар 2014 чылда Чолпон-Атеге бо хемчегни эрттирген. Ооң соонда Турция болгаш Казахстан дээш чылдың-на чаңгыс ол-ла черге эрттирбес, көжүп чоруур төлевилел болу берген. 2026 чылда хемчег эгелээн черинче катап эглип келгеш, делегейниң 106 чуртунуң чонун хаара туткан.
Россия үшкү черде
Россияның командазы 7 алдын, 7 мөңгүн болгаш 20 хүлер – ниитизи-биле 34 медальды спорттуң аңгы-аңгы хевирлеринге чаалап алгаш, делегей чергелиг оюннарга 3-кү черге төлептиг болган. Казахстан бирги черни, ниитизи-биле 64 медальды чаалап алган, оларның 29-у алдын, а ийиги черни 72 медаль алган, оларның 30-и алдын медальдыг Киргизия чаалап алганнар. Россия Федерациязының 33 аңгы регионундан 236 спортчу Россияны төлээлеп, делегей чергелиг маргылдааның 43 аңгы хевиринге киришкен.
Бүгү-делегейниң көшкүн чоннарының оюннарынга Тываның Чаан мөгези, сумога делегей чергелиг спорт мастери Айдың Моңгуш байырлыг ажыдыышкынга Россияның күрүне тугунуң көдүрүкчүзү болганы тыва чонга болгаш спортчуларга улуг чоргаарал болгаш хей-аът көдүрүкчүзү болганы чугаажок.
Маргылдааның сөөлгү чадазы кайгамчык солун эрткен. Көшкүн чоннарның эң-не шыырак мөгези деп атты Айдың Монгуш төлептии-биле чаалап алганы кайгамчык.
Ыры-хөгжүм база чыда калбаан
Делегей чергелиг хемчег үезинде 2026 чылдың сентябрь 2-ден 5-ке чедир Чолпон-Ата хоорайның Рух Ордо аттыг культура төвүнге «Көчмөңдөр санаты» («Көшкүн чоннарның өнчүзү») деп делегей чергелиг үндезин хөгжүм фестивалы болуп эрткен. Ол хемчег 6-гы Бүгү-делегейниң көшкүн оюннарының кол культурлуг шөлү апарган болгаш бо удаада 36 ажыг чурттарның төлээлерин каттыштырган.
Ук хемчегниң Кыргыс Республиканың культура болгаш аныяктар талазы-биле политика яамызы организастап эрттирген. Тоолчулар, хөгжүмчүлер болгаш ыраажылар адааннашкан. Европаның, Азияның, Чөөн болгаш Соңгу Американың, Африканың болгаш Австралияның, Турцияның, Моолдуң, Кыдаттың, Казахстанның, Бразилияның, Аргентинаның, Гананың, Көреяның, Чаа Зеландияның, Канаданың, Шри-Ланканың дээш оон-даа өске янзы-бүрү чурттарның 100 ажыг салым-чаяанныглары мөөрейге киришкен.
Аңгы-аңгы жанрларның күүседикчилери сыгыт-хөөмейниң, япон үндезин хөгжүмнүң, казах домбра биле жетигенниң, моол морин хуурнуң, көрей гаягымның, иран томбаканың, дафаның болгаш барбатаның, түрк сазтың, таджик болгаш узбек бантарларның, дутараның аянныг агымы-биле чаңгыс сценага чыглып келгеннер.
Тыва үндезин культура төвүнүң директору Игорь Көшкендей, Далай Дамдын, Айдаш Барыңмаа олар тыва чоннуң чаңчылчаан культуразын төлептии-биле бараалгатканнар.
Тываның улустуң хөөмейжизи Игорь Көшкендей делегей чергелиг мастер-класстарга киржип, тыва чоннуң үндезин культуразын өске көшкүн чоннарның төлээлеринге бараалгаткан. «Тыва» ансамблиниң солизи Далай Дамдын Гран-при шаңналының эдилекчизи болган. Ол «Өгбем ыры» деп ырыны сыгыт-хөөмей-биле катай хаара күүсеткен. Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи Айдаш Барынмаа тыва чоннуң эпиктиг өнчүзү болур «Хунан-Кара» деп тоолду «Тоолчургу чугаа» деп бөлүкке хамаарыштыр бараалгаткан.
Тыва артистерниң күүселдези фестивальдың онзагай болуушкуннарының бирээзи болуп, Россия хөй националдыг чурт, тыва культура ооң чарылбас кезээ дээрзин бадыткаан.
Адаанныг оюннарның бирээзи – чүгүрүктер чарыжы
Көшкүн чоннарның оюннарының аразынче чүгүрүк малдар чарыжы база кирип турар. Тывадан ол улуг оюнга киржири-биле 10 чүгүрүк малдың ээлери, ТР-ниң Аът спортунуң федерациязының удуртулгазы-биле киришкеш келгеннер.
Чолпон-Атада ипподромга болган аът чарыжынга 1600, 2400, 3200 метр черлерге чүгүрүк малдар халаан. Түңнелинде Казахстанның командазы аът чарыжынга тиилекчи болуп шылгараан. Олар 25 алдын, 13 мөңгүн болгаш 17 хүлер медальды – ниитизи-биле 55 медальды чаалап алганнар.
Российжилер ийи командалыг аът чарыжынга шаңналдыг черлерже киргеннер: кокпарга российжи команда үшкү чер дээш маргылдаага Узбекистанны тиилээн, а көк-бөрүге Таджикистанны тиилээш, хүлер медальды чаалап алганнар.
Эстафетаны Россия хүлээп алган
Делегей чергелиг улуг хемчег каш хүн дургузунда уламчылаан соонда, Чолпон-Атада ипподромга шаңнал-макталдарны тыпсыр ёзулал болган. Езулалдың бир кол кезээ – Бүгү-делегейниң көшкүн чоннарының 7-ги оюннарын эрттирер эргени дамчыдары. Киргиз Республиканың Чазааның Даргазы Адылбек Касымалиев Татарстанның удуртукчузу Рустам Миннихановка болгаш Россияның спорт сайыдының оралакчызы Алексей Морозовка мөөрейниң эстафетазының демдээ апарган көгээржикти дамчыткан.
«Бүгү-делегейниң көшкүн чоннарының оюннары салгалдан салгалче дамчып уламчылазын. Күчү-күш – чаңгыс демниг чорукта. Көшкүн чоннарның демнежилгези, найыралы мөңге болзун!» — деп, Адылбек Касымалиев ёзулал үезинде йөрээген. Рустам Минниханов харыысалганы хүлээнип тура, өөрүп четтиргенин илереткеш, делегей чергелиг оюнну организастаарынга белен дээрзин илеткээн.
Көшкүн чоннарның VII оюннарын Казань хоорайга 2028 чылда эрттирер дугайында шиитпирни маргылдаа үезинде-ле чарлаан. Сентябрь 1-де Бишкек хоорайга болган саммитке Россияның Президентизи Владимир Путин 2028 чылда маргылдааны Россияга эрттиреринге беленин бадыткаан.
/ Айдың ОНДАР.
Чурукту Спорт яамызының сайтызындан алган.
“Шын” №35 2026 чылдың сентябрь 10
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn