| З.А. Намзырайның 85 харлаанынга |
Өзүм тырткан анай-хаакты,
Өкпең өңнүг казылганны,
Чазын үнген шончалайны,
Чанып ушкан дуруяаны,
Ажай-буурул Саяннарын,
Аяк хээлиг Тыва чуртун,
Ырмасынчыг ынакшылды
Ырларында сиңирип каан.
Шүлүктери уян, чассыг,
Чүрек чиңнээр аялгалыг.
(М. Күжүгет)
Зоя Алдын-ооловна Намзырай — тыва чечен чогаалдың сайзыралынга үлүг-хуузун киирип, баштайгы херээжен чогаалчыларның изи-биле чогаал ажылынче кирген үш дугаар уян үннүг херээжен чогаалчы. Тываның Чогаалчылар, Композиторлар эвилелдериниң кежигүнү, Күш-ажылдың хоочуну, Тываның культуразының алдарлыг ажылдакчызы чораан.
Шүлүкчү 1941 чылдың сентябрь 7-де Барыын-Хемчик кожууннуң Биче-Тейге (Шекпээр) мал-чер ажыл-агыйлыг өг-бүлеге төрүттүнген. Ава-ачазы Намзырай Дажы-Серенович Куулар, Чанчываа Дондуковна Донгак – Тываның баштайгы аар үлетпүрүнүң эгези алдын уургайларының баштайгы ажылчыннары чораан. 1957 чылда Кызыл-Мажалык ортумак школазының 8-ки клазын дооскаш, Тыва областың Культура яамызынга ажыттынган бир чыл чартык библиотекарьлар курузун дооскан. 1958-1961 чылдарда Барыын-Хемчиктиң партия райкомунуң библиотеказынга, 1961-1962 чылдарда Бай-Хаактың кожуун библиотеказынга ажылдавышаан, Канскының библиотека техникумунга өөренип чораан. Ооң соонда Кызылдың башкы институдунуң тыва дыл, литература кафедразының лаборантызынга, Бүгү-эвилелдиң театр ниитилелиниң библиотеказынга, Тываның ном үндүрер черинге ажылдааш, 1998 чылда хүндүлүг дыштанылгаже үнген.
3оя Намзырайның хөй чылдарның дургузунда шүлүк чогаалынга могаг-шылаг чок, туруштуг, чогаадыкчы ижинге бердинип ажылдаанының түңнели хилис барбаан. Ындындан-на көрүжү делгем, хөңнү биче, чогаадыкчы, эскериичел, узак бодалдыг; хамааты туружу быжыг, амы-хууда сеткили уян, чымчак болганындан ооң шүлүктериниң тематиказы калбак, утказы ханы, дылы уран-чечен. Амгы үениң амыдыралында херек кырында болуп турар болуушкуннарны, оларның харылзааларын, лириктиг маадырның сеткилиниң дойлуушкунун, аарышкызын, кударалын, демиселин, өөрүшкүзүн дамчыштыр амыдыралды делгем, бүзүренчии-биле чуруп көргүскени номчукчуларга чоок, билдингир.
З.А. Намзырай чогаал ажылын 1957 чылда эгелээн. Ынчан «Москва», «Бора-коданнар», «Анай-Хаак» деп шүлүктери республика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманагынга парлаттынгылаан. Ооң чогаадыкчы өнчүзү – хөй санныг шүлүктер чыындылары. Баштайгы шүлүктериниң ному «Анай-Хаак» деп ат-биле 1969 чылда парлаттынган. Дараазында чылдарда: «Шончалай» (1976), «Дуруяалыг-Шөл» (1986), «Аяк хээлиг Тыва чуртум» (1994), «Өндүр бедик Саяннарым» (2005), «Казылганның өкпең чечээ» (2008), «Хүннүг Тывам» (2011) деп номнары үнгүлээн. Шүлүктериниң орус дылда очулгалары «Огонёк», «Дружба народов», «Пионер» сеткүүлдеринге, «Улуг-Хем» альманагынга С.В. Козлованың, Ю. Вотяковтуң, Г.И. Принцеваның, Э.Б. Цаллагованың, Б. Прудниковтуң, И.П. Принцеваның, С. Өндүрнүң очулгалары-биле база моол болгаш өске-даа дылдарда чыынды номнарга чогаалдары парлаттынгылаан.
Ие шүлүкчүнүң чүрээниң ханызындан үнген дыка хөй лириктиг уран-чечен шүлүктери, кандыг-даа кижиниң сеткил-хөңнүнге чоок болганындан, аялга чогаадырынга онза таарымчалыг бооп, чоннуң ынак ырылары апаргылаан. Ооң ырыларының аян-сырынныг аялгалары коштунчуп, Хемчик хемниң шапкын саарыглары дег төнчү чок...
Салым-чаяанныг шүлүкчү Зоя Алдын-ооловнаның кандыг-даа кижилерге, долгандыр турар бүгү-ле чүүлдерге камныын, бөдүүнүн, биче сеткилдиин, эвилең, чымчак аажызын, «Кижи экизи оон эртпес» дижип, ону билир улус сактып арткан...
Зоя Намзырайның чогаадыкчы ажылының уян хөөннүг, сүүзүннүг шүлүктериниң дугайында үнелелдер хөй, каш-ла санныг чижектерни киирейн.
Сураглыг күрүне баштыңы болгаш чогаалчы С. Токаның эрткен вектиң 60 чылдарының эгезинде чогаалчылар чыыжынга кылган илеткелинге аныяк шүлүкчү 3оя Намзырайга хамаарыштыр үнелели: «Алдын бичии-даа бол, үнези улуг» деп чугаалааны анаа эвес.
Бурунгу ёзу-чаңчылдарывыстың кадагалакчызы, алдар-аттыг чогаалчывыс М. Кенин-Лопсанның үнелели: «Эрте частың ыжык ойдан үнүп келир хек-даваны дег, өг иштинден үнген кайгамчык салым-чаяанныг шүлүкчү бооп төрүттүнген кижи-дир. Кижиниң уян сеткилин, өөрээн сеткилин болгаш хомудаан сеткилин Зоя Намзырай дыка билдингир бижиир...».
Ат-сураа билдингир, салым-чаяанныг шүлүкчү Монгуш Доржунуң сактыышкынындан: «Зоя Намзырайның амыдыралче узун оруктары өгден эгелээн. Кижизиг мөзү-шынар, ынакшылдың үнези дээн чижектиг темаларны бодунуу-биле, херээжен ёзу-биле, уян, чымчак хөөннерни дамчыштыр бижип чорууру онзагай. Ооң сөстеринге композиторлар кайгамчык чараш, сагыш-сеткилди «дырбап» келир аялгаларны бижип турары өөрүнчүг»...
Авам дылы
Узуп төтпес Улуг-Хемниң
Унун чурттаан тыва кижээ
Чоргаарланыр өнчүзү боор,
Чону берген төрээн дылы,
Тыным ышкаш үнемчелиг
Тыва дылым — авам дылы.
Түрк дылды эне кылган,
Түмен чонун хаара туткан,
Хая-дашта сиилбиттинген
Кайы шагдан туруп келген,
Хыралбас чүг сорунзазы
Хайыралыг тыва дылым.
Өөр-өнер дылдар-биле
Өөрлежип демин каткан,
Каяа-даа бол чораанымда,
Амырлажып, чолукшуурум,
Тыным ышкаш өртээ турбас
Тыва дылым — авам дылы.
Казылганнның өкпең чечээ
катап частыр
Сыынныы дег хөнү, хертеш сынныг чордум.
Сынган ыяш будуу ышкаш бүшкүйүптүм,
Кызыл-даван халып өскен дагларымда
Казылганның өкпең чечээ хөй-ле оңган.
Каарганның чалгынны дег кара чажым
Кажарарып, төжектелип сыыгап калган.
Улдуруктуң чарт сөөгүн уу дайнаар
Улдургу-даа, даг-даа дижим тоглап калган.
Ойнап-хөглеп өзүп келген эжим-өөрүм
Ончалажып хөөрешпейн «чоруй» барган.
Оңуп төнмес ногаан шынаа мөңгези дег,
Оглу-кызым оюн оя чурттап чоруур.
Чуртталганың чырык деңниг чулазы дег
Чулун, кенен амыдырал мөңге турар.
Кажан-на ийик ажар хүнүм чедип келир,
Казылганның өкпең чечээ катап частыр.
1998ч.
Ирина ООРЖАК белеткээн.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №37 2026 чылдың сентябрь 24
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn