Дээди Хуралдың депутаттары кожууннар кезип, “төгерик стол” эрттирерин уламчылап турар. Ооң кол сорулгазы – “Чаңгыс демниг Россия” партиязының “Улусчу программа 2.0-ке” саналдар чыыры.
Бай-Тайга
“Чаңгыс демниг Россия” партиязының депутаттары-биле Бай-Тайга кожуунга болуп эрткен ужуражылгага кожууннуң чурттакчы чону орук инфраструктуразынга, социал адырга, өг-бүлелерни деткииринге, аныяктарның болгаш кожууннарның келир үеде сайзыралынга хамаарышкан айтырыгларны көдүрген. Аңаа Россияның Маадыры Буян Куулар, "Чаңгыс демниг Россия" партиязының депутады Людмила Осмоловская, кожуун чергелиг депутаттар Ужар-оол Иргит, Аяс Донгак олар киржип, чурттакчыларны дүвүредип чоруур айтырыгларны сайгарып чугаалашкан.
Чаа-Хөл
Чаа-Хөл кожуунга болган "төгерик столга" тус черниң чурттакчы чону кожуунунда чидиг айтырыгларны көдүрген. Кадык амыдырал база аныяк-өскенниң сайзыралы дээш туржуп турар болганда, бичии спортчуларны деткиири чугула. Чаа-Хөл кожууннуң спорт школазында ажы-төлдүң республика болгаш республикадан дашкаар спортчу маргылдааларже киржип чоруурунга аргыжылга айтырыы берге болуп турар. Ында уруглар аргыштырар тускай автобус чок дээрзин Чаа-Хөл кожууннуң спорт школазының директору Мерген Монгуш чугаалаан: “Аай-дедир маргылдааларга киржип чоруур дээрге, белен машина чок болур. Спортчу оолдарның ада-иелери кижи бүрүзү аай-дедир ажы-төлүнүң маргылдааларын бүрүнү-биле хандырып берип шыдавас. Ынчангаш чамдыкта шыырак дээн спортчулар чер чедип шыдавайн-даа баар. Школаның бодунга автобус турар болза, ол спортчу ажы-төлге-даа, ада-иелерге-даа чиик болур ийик. Ук айтырыгны көдүргеш, бижимел дилегни база киирдим. Шиитпирлеттине бээринге идегеп тур мен”.
Оон аңгыда ук хемчегге культура, спорт, аныяктарның кижизидилгези, ТШО киржикчилерин болгаш оларның өг-бүлелериниң кежигүннерин деткииринге хамаарышкан айтырыглар база көдүртүнген.
Чаа-Хөл кожуунга болган "төгерик столга" ниитизи-биле 28 идепкейжи чурттакчылар киришкен. Оларның аразында өөредилге, культура, көдээ ажыл-агый адырларының төлээлери, ТШО киржикчилери, дайынчы хөделиишкиннер үезинде амы-тынындан чарылган дайынчыларның авалары болгаш кадайлары келген.
Таңды
Таңды кожууннуң Балгазын школазының башкызы Юлия Тукуреева Тываның Баштыңынга болгаш "Чаңгыс демниг Россия" партиязынга Улусчу программа-биле амгы үениң чаа чараш школазын тудуп бергенинге өөрүп четтиргенин илереткен: “Биске шак мындыг аянныг школаны тудуп бергенинге амырап тур бис. Балгазынчыларга ол канчаар-даа аажок үнелиг белек-тир. Ол дээш өөрүп четтирип тур бис. Оон аңгыда аныяк специалистер суур черге келгеш, ажы-төлүн кижизидип өстүрбүшаан, кээп ажылдаар кылдыр оларга чурттаар оран-савадан тудуп бээрин дилээр-дир бис. Ылаңгыя чаа школа чанынга уруглар сады турар болза, олар ажылындан чардыкпайн, кызып ажылдаарлар боор. Ол ышкаш өзүп олурар салгалдар башкы кижини үнелеп, хүндүлеп, аныяктар башкы мергежилинден ойталавас кылдыр, кол-ла чүве башкы кижиниң алдар-адын бедидер болза эки”.
Бай-Хаак суурнуң библиотекары Ирина Бублик Таңды кожууннуң аныяктарының сайзыралче чүткүлдүүн демдеглээш, кожуунунга аныяктарның эгелээшкиннер төвүнден тудуп бээрин дилээн.
Эрзин
Эрзин кожуунга Дээди Хуралдың депутаттары Людмила Осмоловская, Амир Соруктуг, Эрес Хуурак, Игорь Ламажап "төгерик столду" эрттирип четкеннер. Ужуражылгага кожууннуң 11 төлээзи кээп киришкен. Оларның аразында күш-ажылдың хоочуннары, өөредилге, аныяктар политиказының, культура, кадык камгалалының болгаш өске-даа адырларның хүндүлүг ажылдакчылары бар.
Өөредилге адырының специализи Нина Уржук шак мындыг ужуражылгалар удаа-дараа болуп, чурттакчыларның саналдары, күзелдери боттанып турарын күзээн.
Мөрен ортумак школазының ада-чурт музейиниң эргелекчизи Елена Допчут экспонаттар шыгжаар оран-саваның чедишпезин демдеглээн. Школа боду база 1970 чылдан тура чаарттынмаанын ол чугаалаан.
Школаларның болгаш уруглар садтарының байдалының, чаа оран-савалар болгаш оруктар тудуунуң дугайында айтырыгларны чурттакчылар көдүрген дээрзин Дээди Хуралдың депутады Амир Соруктуг дыңнаткан.
Бии-Хем
Туран хоорайга Бии-Хем кожууннуң Аныяктарның эгелээшкиннер төвүнүң баазазынга база "төгерик стол" болуп эрткен. Кожууннуң чурттакчы чону ажык чугаага киржип, федералдыг дуза негеттинер айтырыгларны салганнар. Кижи бүрүзүнүң киирген саналдарын бижип демдеглээн. Оларның аразындан эң чугулаларын шилээш, Улусчу программаже киирер.
“Бии-Хем кожуунда эң-не чугула болгаш нарын айтырыгларны сайгарып чугаалаштывыс, “төгерик столдуң” киржикчилериниң бодалдарын дыңнадывыс, шиитпирлээр аргаларын кады дилээр бис” – деп, ТР-ниң аныяктар политиказының сайыды Буян Куулар чугаалаан.
Кожуун чагыргазының даргазы Алдай-Мерген Ховалыг спортчу инфраструктураны сайзырадырын демдеглээн: “Сарыг-Сеп, Бай-Хаак суурларда база Шагаан-Арыг хоорайда спорт комплекстерин туткан, оларның бирээзи ам-даа туттунуп турар. Туран хоорайга база шак ындыг чаа спортчу комплекс турар ужурлуг”.
Бии-Хем кожууннуң Пенсионерлер эвилелиниң даргазы Любовь Алексеева аныяк специалистерге оран-сава тудары чугула дээрзин демдеглээн: “Бистиң коллектививисте аңгы-аңгы омак-сөөктүг кижилер бар-даа болза, дендии найыралдыг бис. Бистиң ажы-төлүвүске чаа школаның туттунарын четтикпейн манап тур бис. Ол ышкаш маңаа ажылдап келген эмчилерге чурттаар оран-сава болган болза. Ажылдан үнгеш чоруптарга, ол бажыңнар дараазында оларның орнунга келген эмчилерге артар ужурлуг”.
Туран хоорайның 2 дугаар школазының тыва дыл болгаш чогаал башкызы Александр Сат Россияның Маадыры-биле ужурашкаш, сагыш-сеткили-биле үлешкен: “Бөгүн бистиң Туран хоорайывыста Россияның Маадыры Буян Куулар аалдап келген. Ол өөрүнчүг-дүр. Ооң шак ындыг бедик атты канчап алганын, дайынчы хөделиишкиннер үезинде маадырлыг чоруун ооң бодунуң аксындан дыңнадывыс. Бистиң кожуунувуска ортумак профессионал өөредилге черинден, башкыларны болгаш эмчилерни хаара тудары-биле суурларга ажылдап келген аныяк специалистерге чурттаар оран-савадан тудуп бээрин диледим”.
Чеди-Хөл
Чеди-Хөлдүң чурттакчылары “Металлург” лагеринге капитал септелге хереглеттинип турарын демдеглээн. Ол ышкаш Сайлыг сумузунда элээн каш айтырыгларны көдүрген. Бо чылын ында “Сорунза” губернатор төлевилели-биле библиотекалыг Культура бажыңының тудуу эгелей берген. Шывыглыг спорт залы туттунар дээрзи база демдеглеттинген. Дээди Хуралдың депутады Эрес Хуурак өскен-төрээн чериниң сайзырап турарынга өөрүп, Чеди-Хөл кожууннуң чурттакчыларының амыдыралын экижидерин уламчылап, бүгү чурттакчылар, кожууннуң чазак-чагыргазы, күүседикчи болгаш хоойлу-дүрүм органнары, "Чаңгыс демниг Россия" партиязы-биле кады демнежирин аазаан.
Сайлыг сумузунуң баштыңы Вера Оюн Сайлыг – Хову-Аксы – Кызыл аразынга аргыштырылга айтырыын көдүрген. Ол ышкаш сумунуң чурттакчылары чоокку чылдарда көвүдеп, аныяктар база чурттап кээп эгелээнин демдеглээн. Он муңдан көвүдевес чурттакчылыг черлерге халас чер бээр программа аңаа улуг ужур-дузалыг болганын ол тайылбырлаан.
Ада-чурт библиотеказының ажылдакчызы Айлана Соян чогаалчылар-биле ужуражыр, оларның номнарын үндүрер программаны тургузарын саналдаан. “Бистиң уругларывыс тыва чогаалчыларны танып, билип, тыва дылын утпайн, сайзырадыры-биле мындыг программаны тургузары чугула. Олар кожууннарга солун ужуражылгалардан эрттирер кылдыр аай-дедир оруунуң өртээн хандырып бээр болза эки” – деп, ол чугаалаан.
Тере-Хөл
"Төгерик столдуң" ол темазы республиканың чөөн талазынга “Арыг-Оран” деп национал паркты тургузар экологтуг төлевилелди боттандырары болган.
Аңаа бойдус курлавырларының ажыглалының ийи аргазын каттыштырарының чугулазын чугаалашкан: бир талазында, амгы үеде республикага демир-орук коридорун тудары-биле казып тывар ажыл-агыйны хөгжүдер; өске талазында, Тываның онзагай бойдус хүрээлелин кадагалап арттырарын хандырары, ооң иштинде Арыг-Оран национал парыгы дээн ышкаш онза камгалалдыг черлерни тургузар.
Тыва бойдус курлавырлары-биле байлак регион кылдыр хөгжүлдениң оруунче чедимчелиг киргенин, регион таварыштыр демир-орук коридорун тудары, ону ажылдадырынга улуг курлавырлар негеттинип турарын Орус географтыг ниитилелдиң ТР-де салбырының даргазы Кара-кыс Аракчаа демдеглээн.
"Чоннуң, күрүнениң болгаш тус чер чагыргаларының аразында конструктивтиг чугааны тургузуп тургаш, бойдус хүрээлелинге багай салдарны эвээжедир ниити арганы тып ап болур бис. Ынчангаш чоннуң чаагай чоруун экижидер бис" – деп, ол демдеглээн.
Базас, Ойна дээн ышкаш даг-тывыш компаниялары база эртемденнер сайгарылгага киржип турарын Дээди Хуралдың депутады Эрес Хуурак демдеглээн. Ылаңгыя эртемденнерниң шупту экологтуг хоойлуларны сагыырын мурнады көөрүн онзалап демдеглээн.
"Ооң-биле чергелештир регионнуң чурттакчыларынга сайгарлыкчы чорукту хөгжүдерин база социал магадылалдарны бээрин утпас болза эки. Национал паркты тургузары эки бодал-дыр" – деп, ол чугаалаан.
«Чаңгыс демниг Россия» партиязының чоннуң саналдарындан тургустунган “Улусчу программазы” 2021 чылда соңгулдаларга тиилээн. Амгы үеде чаа “Улусчу программаны” тургузарынга санал-оналдарны чыып турар. Сагыш човангыр кижи бүрүзү саналдарын www.естьрезультат.рф деп сайтыже киирип болур.
Чыжыргана СААЯ.
Чуруктарны ТМГ-ден алган.
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...