«Моон кирип кээрге, мында чунар-демир бар, мында – печка, мында – стол, сандайлар. Бо өрээлче эртип кээрге, ийи тудуш орун бар, мында – соңга, мында – ийи кресло, бо азыгда – стол, ооң кырында телевизор салып каан. Мында аптара бар, ооң кырында чемоданнар чыып каан» – дээш, кургап калган чиңге тал будуу тудуп алгаш, черге азы кыдырааш саазынынга демир-үжүк-биле чуруп-чуруп, кымның бажыңы-дыр деп тыптырар оюн турган. Ону колдуунда шимченгир оюннар аразында дыштанып олурар үеде ойнаар чүве. Адын «Чуружуур» дээр. Эптии кончуг: «Чуружуулам че» – дээр болгай бис.
Шак бо оюнга кымның өглер кезиири, кымның кончуг черликтээри болгаш кымның кончуг кичээнгейлии, чаңгыс катап көрген чүвезин олчаан сактып алыры көстүп келир чораан. Оон аңгыда ол суурнуң чурттакчы чонунуң социал байдалы база көстүп келир. Чайганып турар кресло бажың бүрүзүнге турбаан болгаш, ол бажыңче кирбээн-даа улус тып кааптар турганы чажыт эвес. Чүге дээрге өске улустан дыңнап алган болгулаар. А киргеш, аңаа олуруп, чайганган кижиниң аксының кежии болур, мактанып, көөргеттинер база бир өнчүк турган. «Мында радиола бар», «мында серенада бар», «мында колонкаларлыг улуг магнитофон бар», «мында радиолалыг магнитофон бар» дээн чуруктар тып олурар улустуң иштинде бүдүү адааргалы хайнып, магадалы күштелир. Ыры-хөгжүм дыңнаар техникалыг өг-бүлелер көңгүс чок, чоорту бир-ийи өрегеге көстүп кээп турган үелер-дир. Пластинка салыр улуг радиолалардан аңгыда, «Серенада», «Спутник» деп бичии хевирлери база турган. Биске хүрең өңнүг «Спутник – 304» деп колонказын аксы ышкаш кылдыр дуй хааптар чемодан дүрзүлүү турган. Ырладырда, ажыткаш, колонказын аңгы салып алыр. Ырларны бижидип каан пластинканы тускай ине дузазы-биле дыңнаар. Ооң элээчели, үрелиичели кончуг турган бе азы ачылажыры, чидирери кончуг бе, үргүлчү катап-катап садып турганывысты эки сактыр мен. Пластинкаларны база бажыңнар аразынга ачылажыр, орнажыр, солчур чүве. Үреп-даа алыр-ла, камнап турда-ла, сыйлы-даа бээр. Ырладып каарга, ол-ла сөстер каш катап катаптап-ла турар азы ажыр шурай бээр кылдыр-даа үрели берген болгулаар. Ооң соонда үн бижидер магнитофоннар тыптып келген. Эң сураглыы – «Томь»: күштүг болгаш ыыткыр. Розеткаже сугарындан аңгыда, батарейкалар суп алгаш, кудумчуже-даа тудуп алгаш чоруп болур. Бичежек болгаш эптии – «Легенда». Үннер бижидип, долгадыпкаш, дыңнап, далдыр каттыржып-ла турар чүве. Чоорту кассетадан кассетаже чара бижидер деп «мода» база тыптып келген. Ол үениң амыдыралында чаа тыптып келген шак мындыг хуулгаазын эдилелдерни кайы-бир бажыңда бар кылдыр чуруурга, магадап шаг болур турган бис. Амгы үениң бажыңнарын чуруур болза, көдээ суурларда безин раковина, унитаз, ванна, аяк чуур машина, автомат хеп чуур машина... дээш чүү-даа бар болур ышкажыл. Адаккы каъдында гараж, кочегарка, бир дугаар каъдында кухня, бассейн, ийи дугаар каъдында удуур өрээлдер, зал (гостиная) дээш чуруур ирги бе? Чүгле чаңгыс кухнязынга безин духовка, аэрогриль, микроволновка, мультиварка, миксер, кофемашина, кандыг-кандыг плита, вытяжка, ийи талазындан ажыдар эжиктерлиг улуг соодукчу... дээш-ле үзүк-соксаал чок чоруп каар болгай аан. Кедерезе, «цептерниң» үс, дус хереглевес сакпыңындан бээр чуруй кааптар чыгыы-ла. Бир талазында, тыптырып олурар кижиниң хөй чүве билири көстүп турар, өске талазында, кижилерниң амыдыралының чоорту экижип кел чыдарын херечилеп турар болур.
Демир-үжүк, кыдырааш-биле ойнаар оюннарның бирээзи – «Аткылажыры». Кыдырааштың бир талакы арнынга бирээзи танкылар чуруп алыр. Олар беш-адырлыг-даа болур, кас демдектиг-даа болур турган. Билдингир-ле, совет танкылар, немец фашистерниң танкылары. Удурланыкчызы кыдырааштың өске арнында «окту» улгаттыр чуруп-чуруп, ол арынны хаггаш, демгизиниң танкызынга дегген-дегбээнин көөр. Хаапкаш, будуун былчаштыр дегзин дээш, артындан экидир чыпшыр базар. «Ок» дээпкен-даа боор, кайтыга берген-даа боор. Дээпкен болза, амырап-амырап, ол танкыны частып калган кылдыр чуруй аарак шокарлаар. Аттыг-ла хыы ханган олурар боор ийик бе?
База бир оюн – айтырыгларга харыылаары. Дөрт-беш кижи олуруп алгаш, үзе тыртып алган кыдырааш саазынынга айтырыгларга харыылаар. Кажан? Каяа? Кым? Кым-биле? Чүү дээш? Канчап турган? Бо айтырыгларга харыылаар. Шупту деңге баштай бир дугаар айтырыгга харыылаар: дүүн, бөгүн, ам чаа, эрткен чылын... Оон ол харыыны көзүлбес кылдыр саазынны сыга тудупкаш, солчуп алыр. Ийи дугаар айтырыгга харыы бижиирлер: школага, класска, клубка, аргага, чуңгуга... Саазынын сыга туткаш, база-ла солчуп алыр. Шак ынчалдыр шупту айтырыгларга харыылап бижээш, солчуп алгаш, ээлчег ёзугаар номчуп эгелептер. Ол дег каттырынчыг, хөглүг, ёзулуг чер дырбаар төөгүлер кайда боор. Дүүн чуңгуга Оля башкы-биле чаактарын үскүлештирер дээш шашкылажып турган. Ам чаа-ла бажыңга мен директор-биле мячик шамнаар дээш манчылап турдувус... Домактар уткалыг кылдыр-даа дүгжү бээр, шуут билдинмес-даа болгулаар. Хөй кезии каттырынчыг болур.
Оон бир оюнувус бар. Ада-иевис көрүп каар болза, бисти ат кылыр. Кончупкаш, бижээвисти дораан хавырып аппаар, а бис аажок хорадаар, өжежир болгай бис. Ам болза, мен бодум-даа хорадаар мен: Чер-иезинче кым чидиг чепсек аннып олурар боор, артында-ла киир кадап, чара соп. Ийи азы дөрт кижи төгерик чуруп алгаш, үлежип алыр: ийи чара азы дөрт чара. Ээлчег ёзугаар бот-боттарының чуртун эжелеп кириптер. Бодуң чуртуңга олуруп алгаш, эжиңниң черинче бижекти киир кадаптар сен. Ооң соонда холуң каяа чедер-дир, аңаа чедир кызыгаарың шыйып, бодуңнуун балап, улгаттырып алыр сен. Бир холу-биле черге даянып болбас. Даяныпкан кижи тиилеттирген болур. Чүгле чаңгыс буду кирер, оон ыңай чери чок калган кижи безин элеңейнип-тендиңейнип, чаңгыс бут кырынга олургаш, хөй черни эжелеп аппаар таварылгалар бо-ла тургулаар. Чаъс соонда кылайтыр тапталып калган черге ойнаары эптиг, довураа буртуңайнып чыдар чер таарышпас. Ойнаарда безин черниң «чуртташтыын», экизин көөр турган көрүңерем. Бичии улус безин кайда эки чер барын сайгарар турганы анаа эвес хире.
Өске чер улузу ону та канчаар адаар турган, билбес-тир мен, бистиинге болза ооң ады – «Көндежиир». Көпеектер салчып алгаш, ырактан шору калбаак, эптиг даш-биле ооң кырынче октаар. Көпеектерге дээптер болза, келгеш, каът-каът кылдыр салып каан көпеектерни дажының чиңге кыдыы-биле аңдара согар. Оюн эгезинде «СССР» деп каан талазын көрүндүр салып алыр. Аңдара «көндептерге», көпеектиң түңүн көргүскен санныг талазы көстүп кээр болза, ону ап алыр. Шак ынчаар көпеектерни эңдере «көндеп» алгаш, «камбээт» садып чиир. Оюн шынчы эртер, хөрлешпес, шынап-ла, хөй көпеекти ойнап алган кижиден алымнавас болур. Ындыг кижи хүндүткелдиг, ёзулуг «ас» (тергиин) кылдыр санаттынар турган. Ынчангаш ол үелерде садыгларга даш-биле соктап каапкан чөлбүгүр азы бир талазынче достайып калган көпеектер хөй турганын сактыр боор силер. Ол оюннуң эге чадазы арага шилдериниң аастарындан эгелээн деп сактыр мен. Алюминий аастарның иштинде чуга чекпелер суп каан болур. Чекпелиг талазынче ак-демирниң быжыглай хаап турган черин даш-биле чыпшыр соктаптарга, уштунмас апаар. Ийи аңгы таланы оон ылгап алыр турдувус. Чоорту бо оюнга «мергежилди» бедиткеш, көпеектерже шилчий бээр турган деп ам билип турар мен.
Көзер-биле оюннар бе? Ол шуут эңме-тикчок. Карактарны шийиптерге, көзер караа чуруттунар кылдыр башты аартыр ойнап чораан үелер бар. Уттуруп-даа, удуп-даа чораан бис. Ол-даа канчаар, мен чүгле уттундурган ийи оюнга доктаар бодай-дыр мен. Бир дугаарында, «Чадырлажыр» деп оюн бар. Доңгайтыр салып каан көзерлер кырынга чадыр тургузуп каар. Шак ол чадырны ужурбайн, ооң адаанда көзерни чаңгыстап уштуп олургаш, алдылаан ышкаш кылдыр ойнаар. Көзер сыыгап-ла олурар, чадыр база тендиңейнип каап турар апаар. Кым ону ужуруптарыл, уттурган болур. Хомуданчыын чүү дээр ону. База бир сагышсыранчыг оюн – «Кара-кадай». Ийи азы оон хөй кижи көзерни деңге үлежип алгаш, ээлчег ёзугаар бот-боттарындан сывыргаш, дөмей карактарын алгаш, октаптар. Чижээлээрге, дөрбелчин ону биле сараакай ону. Шак ынчаар сыыгадыр сывыржып чоруп олурда, бир кижиге чаңгыс борбак калбак-кара кадыны артып каар. Ол кижи уттурган деп санадыр болгаш «Кара-кадай» деп шола алыр. Орай кежээ суг ойнаарга, шак ол кара кадынның чииренчиин канчаар ону. Чаныңда кижи сээң холуңда көзериң аразындан сывырып аппаарга, ол дег өөрүшкү чок, артында-ла улуг тынып, амырап олурар сен.
Шыдыраа, шашки, даалы деп оюннарга доктааваска-даа ажырбас. Өг-бүле бүрүзү ойнап чораан-на болгай. Стол кырынга салып алгаш, тускай шөлде кнопкаларны базып олургаш, футбол, хөккей ойнаар оюннар база садып турган. Ийи аңгы команданың ийи талазынга олурупкаш, өйлей аарак, күжени аарак ойнагылаар-ла чүве.
Үе-шаг мынчаар сайзырап, бичиивисте ойнап чораан оюннарывыс уттундуруп каар деп дүжевейн-даа, орун артында азып каан хой дүгүнден кылган хевистерниң чечектерин, угулзаларын топтап чыткан-на болгай бис.
/ Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №28 2026 чылдың июль 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn