2026 чылды Тываның Чазак Даргазы Владислав Ховалыгның чарлааны ёзугаар Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүлениң ыдыктарының чылы кылдыр демдеглеп эрттирип турар. Ылаңгыя хөй чылдарда бодунуң ажыл-агыйжы намдары-биле хөйге үлегерлиг хоочуннарны, өг-бүлелерни солун-сеткүүлге чырыдар эки чылдагаан база ол болган.
Ынчангаш бо удаада үндүрүлгевисте бөдүүн кадарчыдан чазак-чагырга чедир удуртукчу ажылдарга ажылдап каапкан, амгы үеде Бүгү-россияның Хоочуннар чөвүлели хөй-ниити организацияның Тыва Республикада регионалдыг салбырының даргазы, Тыва Республиканың көдээ ажыл-агыйының алдарлыг ажылдакчызы, хөй орден-медальдарның эдилекчизи Сагаан-оол Кызыл-оолович Долгарны чалаан бис.
Малчынның чымыштыг ижи
– Бодумнуң ук-төөгүм Улуг-Хем чурттуг малчын өг-бүле Зоя Домбай-ооловна биле Кызыл-оол Шыырапович Долгарларның улуг оглу болуп, 1948 чылдың февраль 12-де Өвүрнүң Чалаатыга Борбак-Даш деп черге төрүттүнген мен. 1940 чылдар төнчүледир Өвүр болгаш Улуг-Хем кожууннуң малчыннары аразында эп-найыралдыг, одар-белчиир хунаашпайн, ылаңгыя Улуг-Хем талазынга хар улуг дүшкенде, чамдык малчыннар мал-маганын кыштан онча-менди ажырып алыр дээш, Өвүр талазынга кыштаар турган. Оларның бирээзи мээң ада-ием 480 ажыг хой, өшкүзүн, 60 хире бода малын, 40 ажыг тевезин сүрүп алгаш, Өвүрнүң Чалааты девискээринге кыштап турган. Шак ол үеде төрүттүнген мени Сагаан-оол деп адааш, үш айлыымда ада-ием катап база Улуг-Хемниң Кожайга көжүп келгеш, улаштыр малын малдап чораан дээр чүве.
Бичии чажымдан тура мал-магандан халбактанып ойнап өскен болгаш, малчыннарның чымыштыг ижин эки билир мен. Ада-ием чүнү кылыр-дыр, шуптузун кылып турдум: сиген кезер, чылгы күзеттээр, инек, хой кадарар дээш өске-даа онаашкан кандыг-даа ажылды чалданмайн кылыр боор чүве. Школаны Арысканга дооскаш, ада-иемге дузалажып, малчыннап эгелээн мен. Ооң соонда хойжу коданнарның бригадиринге база ажылдадым.
1964-65 чылдарда Кызылдың бир дугаар профтехучилищезинге тракторист-чолаачы деп мергежилди чедип алгаш, совхозумга келгеш, трактористерге дузалажып чоруй, чоорту чолаачылай берген мен. Ынчан көңгүс аныяк оолду мени совхозтуң фермазының саанчыларын сөөртүр кылдыр быжыглаан. Ол үеде ажыл-агый эргелекчизинге Кара-оол Иргитович Успун дарга дыка шыырак ажылдап турду. Ынчан партия күштүг башкарып турган. Удуртукчуларны бир черден өске черже даалга ёзугаар чорудуптар. Бир эвес барбас мен дээр болза, партбиледиң стол кырынга салып кааш, хостуг чор дээр турган. Бо дарга база шак ынчаар аңгы-аңгы черлерге ажылдаан. Бодум база шак-ла ындыг орукту соонда эрткен мен.
Шилилгени чаңгыс кылган
Ынчангы аныяктар колдаан сүт фермазынга чолаачылап тургаш, аныяк саанчы Роза дээр кончуг эрес-кежээ уруг-биле таныжып алгаш, кады чурттаар эжим бо-дур деп, чуртталгамда шилилгени чаңгыс кылган мен. Чаа таныжып чорувуста, Роза Биче-ооловна Кызылдың көдээ ажыл-агый техникумунуң ветеринария салбырынче өөренип кирип алган, мени шеригже келдирти берген. Ыраккы Чөөн чүкте Даманск ортулук чоогунда Сосновка деп черге кызыгаар шериинге 3 чыл албан-хүлээлгем эрттирип тургаш-ла, партия кежигүнүнге кирген мен.
Роза техникумун дооскаш, «ҮТКА-ның 25 чылы» совхозтуң 3 дугаар хойжу бригадазының мал эмчизинге ажылдап турда, мен шеригден халажып келгеш, совхозка улаштыр чолаачылай бердим. 1971 чылда өг-бүле тудуп, төрээн совхозувуска ажылдап эгелээн бис. 1973 чылда Омскунуң Совет партия школазынче өөренип киргеш, 1976 чылда доозупканымда, хөй адырлыг ажыл-агый «ҮТКА-ның 25 чылы» совхозтуң партком секретарынга соңгаан. Совхозту хөгжүдеринге 5 чыл күжениишкинниг ажылдап, арга-дуржулгам аңаа немешкен.
Миллионер совхоз
Ол үеде «ҮТКА-ның 25 чылы» совхоз республиканың миллионер совхозтарының одуруунче кирген. Ажыл-агыйга 28 муң меринос уксаалыг хой, чыл бүрүде 10 муң хаванны өстүрүп турган республикада кара чаңгыс хаван фермазы база аңаа турган. Ынчан мен совхоз директору Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң депутады Иван Павлович Гончарюк-биле кончуг сырый харылзаалыг, чаңгыс сорулгалыг ажылдап турдувус. Ол директор 1981 чылда СЭКП-ниң XXVI съездизиниң делегадынга база соңгудуп турду.
СЭКП Тыва обкомунуң организастыг килдизинге мээң ажылымны чаартыкчы арга-дуржулгалыг деп демдеглээш, өске черге база шак ынчаар шудургу ажылдазын дээш, арай хожудаңгай ажыл-агыйлыг Каа-Хем районда «Бурунгаар» совхозтуң партком секретарынга 1981 чылда томуйлаан. Партия ажылдакчызы кижи ынчаарда чүгле партийжи ажылындан аңгыда, совхозтуң ырак одарларда малчыннарынга чедип, тараажылар, механизаторларның ажылын үргүлчү сонуургап, чедер-четпестерни илередип, ажыл-агыйны шуудадып алыр дээш, олут орбас боор чүве.
Чаңгыс совхозтан 4 муң 800 тонна тараа
Бир чыл болганда, ол-ла кожууннуң «Улуг Октябрь» совхозтуң директорунуң албан-дужаалынга депшидиптерге, кыска хуусаада Көк-Хаак суурга 14 чуртталга бажыңын тудуп турганывыс каяа уттундурар. Совхозтуң мал-маганының баш санын өстүрер дээш, шупту демниг ажылдааш, тараа культураларының дүжүдүн элбедип эгелээнивисте, көдээ ишчилерниң амыдыралының деңнели көзүлдүр-ле көдүрүлген. Совхозтуң тараажылары чыл бүрүде 4 муң 800 тонна тарааны күрүнеге дужаап турду.
Ол үеде кандыг-даа удуртукчунуң төнчү сорулгазы ындыг. Чону тодуг-догаа, бай-байлак, амыр-менди, омак-хөглүг, хей-аъттыг, тайбың чурттаар болза, ооң кылган ажылы хилис барбааны оон көстүр.
Депшилгелиг ажылдың белен эвес оруу
1985 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң даргазының бирги оралакчызы, көдээ ажыл-агый эргелелиниң удуртукчузунга томуйлаткаш, көдээ ажыл-агыйның ишчилериниң арга-сүмезин, сонуургалдарын дыңнап, кады демнежип тургаш, 148 кыштагның чүгле 18-инге турган электри чырыын чаңгыс чыл дургузунда шуптузунче киирген бис. Школаларны, уруглар садтарын, почта салбырының бажыңнарын көдээ ажыл-агыйның орулгазындан кирген акшадан тудуп үндүрүп турган. Ол үеде күрүнеден деткимче манап, холун сунуп алгаш олурар удуртукчу чок турган. Ынчан көдээ ажыл-агыйның дыка хөй мурнакчылары чазактың орден, медальдарының эдилекчилери болганнар. Кожуунга аңгы-аңгы чылдарда ажылдап, чурттап чораан Социалистиг Күш-ажылдың үш Маадыры малчыннар Ооржак Лопсанчап, Монгуш Чола, Дажы-Намчал Ооржак олар төрээн черин чүгле Тывага эвес, бүгү ССРЭ-ге алдаржытканнар.
Улаштыр эртем-билиим бедидери-биле Новосибирскиде партияның дээди школазынга дээди эртемни чедип алган турумда, 1990 чылда Тожу кожуунче чорудупкан. Ынчан Шериг-оол Ооржак дарга мени ажылдаар программаң белеткеп ал дээрге, кожууннуң күүсекчи комитединиң болгаш Улус депутаттарының Тожу район Совединиң даргазынга 9 кижиниң аразындан чажыт бадылаашкын-биле соңгуур бетинде, өске кандидаттар бүдүн программазын номчуп, чонга таныштырып турган. Мен чаңгыс мону чугааладым: “Бажын ажыр байый берзимзе-даа, Саян арты ашпас мен. Баксырай-даа берзимзе, диленмес мен. Каяа салып каар-дыр, ол кожууннуң чону эки чурттазын дээш кызып ажылдаар мен”– дидим. Соңгулдалар эрткен. Барып безин көрбээним кожууннуң чону мени соңгуп алган болду. Шериг-оол дарга: “Ол-дур бе!” – дээш, холум тутту. Ол үеде бир-ле кижини анаа-ла томуйлааш, олуртуп каар деп чүве турбаан. Удуртукчу кижи чон-биле ажылдаар болганда, ону чон боду шилип соңгуур турганы дыка шын. Ынчалдыр аңаа ийи чыл ажылдадым.
Кайгамчыктыг чараш бойдус-чурумалдыг, эгээртинмес бай-байлактыг кожууннарның бирээзи Тожу– Тываның девискээриниң барык дөрттүң бир кезиин ээлеп чыдар – 44,8 муң ажыг дөрбелчин километр. Ол хире улуг девискээр бүрүнү-биле арга-арыг-биле шыптынган. 1992 чылдарга чедир Тожудан чылда-ла 20 ажыг муң кубометр тудуг ыяжын белеткеп, ону Бии-Хемни куду салдадып бадыргаш, Кызыл хоорайга «Улуг-Хем ыяш үлетпүр ажыл-агыйы» деп бүдүрүлгеге болбаазырадып, бажың, дилиг материалдарын республиканың булуң бүрүзүнге чедирип турган. Ынчан Тожу ниитизи-биле 10 муң 800 ивилиг, 1800 хойлуг, 1 муң хире чылгылыг, 400 саар инектиг турган. Кожууннуң аңчылары бир аңныыр сезонунда-ла 2 муң киштиң, 248 муң ажыг дииңниң кежин күрүнеге дужаап турганнар.
Хлеб-даа, тууйбу-даа өртээ дөмей
Тожунуң эң-не эргим болгаш үнелиг эртинези – ажыл-ишчи чону. Кожууннуң чурттакчыларынга агаар болгаш суг транспорттары-биле чиигелделерлиг аргыжылга көрдүнген. Кожуунче дизель одаар чүүлүн болгаш далганны Соңгу чүк сөөртүлгелериниң хөреңгизи-биле чедирип турган. Соңгу чүктүң эвээш санныг чоннарының хөгжүлдезиниң программазы-биле Хам-Сырага, Сыстыг-Хемге сумуларны, совхозтарны, эге школаларны тургузуп, ажыдып турганывыс шын чүве.
Эң чугула шиитпирлээр айтырыгларның бирээзинге суурлар аразынга аргыжылга оруктарын кылыры турган. Республиканың орукчулары-биле чаңгыс эвес удаа чугаалажып тургаш, Ырбан, Адыр-Кежиг, Ий суурларның аразында чазаглыг оруктарны грейдер-биле дескилей үстүрүп тургаш кылган бис.
Тудуг айтырыы Тожуга ол чылдарда сайзыраңгай турган. Ыяштан тудуг материалдарын арга-арыг ажыл-албаны долузу-биле хандырып турда, суурларга бажыңнар хөй туттунуп турбайн канчаар. Кызылдан баржа-биле сөөрткен бир тууйбунуң өртээ бир хлеб өртээ хире болган. Бо-даа болбаан херек-тир дээш, эки шынарлыг тууйбу бүдүреринге херек бүгү-ле чүүлдерни кылдырткаш, тууйбуну чүгле өлге кылгаш, кургадып эвес, а харын ону өрттедип турган бис.
Оон ыңай тайгада чедери берге черлерде ивижилер, аңчылар-биле харылзаа айтырыын шиитпирлээри белен эвес турду. Каш удаа республиканың аңгы-аңгы албан-организацияларынга тургузуп тургаш, бөдүүн, хол-биле долгаар шериг «Гроза» деп харылзажыр станцияны иви фермаларынга баш санай тургускан бис.
Эки дуржулганы өттүнер
Чер ажылынга хамаарыштыр ногаа аймаандан аңгыда, кожууннуң кайы-даа совхозтарынга сула, арбай колдадыр тарып, чамдык чылдарда суланы 900 тонна чедир ап, ону малга дээрбедеп берип турган үелер-даа турган. Бо бүгүнү чүге чугаалап тур сен деп айтырар болза, амгы үениң аныяктары эрткен үениң эки дуржулгазын өттүнүп, оон-даа ажыр чурттаар, бурунгаар чүткүлдүг болзун дээш деп харыылаар ийик мен.
Эрткен вектиң 90 чылдарының берге амыдыралы кижи бүрүзүн бодандыра берген. Амыдыралдың дүшкүүрлүг үезинде тайга чурттуг тожу улус шуудунче кирип, катап-ла тайгазының аң-меңин аңнап, балык-байлаңын тудуп чип, ай-бес казып чип чурттап эгелээннер. Тайга амыдыралынга өөренген улус садыгның аар өртектиг шайын-даа хереглевестер. Оларга колдуунда шаандагы дег, далган, үс – кол-ла чем ол. Ону көвүдедир тайгаже, ырак черде иви кадарып чоруур аалдарже аппарып, артыкшылдыг кылдыр чедирип алыры чугула бооп турган. Арткан аъш-чемни бойдузу хайырлап турган.
Интернационалчы чорукту колдадыр көөр
1992 чылдың чайынында 5 кордакчы аразындан нарын, демократтыг үеде Каа-Хем кожууннуң чагырга даргазынга соңгуттум. Бо удаада база чоннуң херек кырында деткимчезин көрдүм. Кандыг-даа ажылды кылып эгелээрде, чон-биле сүмележип чордум. Ажылды кылып шыдаар болзуңза, чон кижини депшидер, шыдавас болзуң- за – чонга аартык болу бээр сен. Ону удуртукчу кижи бүрүзү билзе чогуур.
Экономиктиг реформаны чорудуп эгелээрде, бир дугаарында, кадрлар айтырыын күштелдирип алыры чугула турду. Ынчан Каа-Хем кожууннуң 15 суурунга 14 муң чурттакчы, 14 аңгы нацияның чону эп-найыралдыг чурттап турган. Тывалар биле орус дылдыг чон колдуу дең, кожуунга интернационалчы чорукту колдадыр көрүп, кожууннуң чагыргазынга ажылдаар кадрларны деңней тургускан бис. Оралакчыларымга кадрларның эртем-билиин болгаш арга-дуржулгазын өөренип көргеш, кожууннуң үндезин чурттакчыларындан албан бирээзи орус, бирээзи тыва кылдыр салгаш, ажылдап турдувус. Кадрларны шын шилип алырга, экономиктиг реформаны чорударынга дыка-ла дөгүмнүг болурун арга-дуржулгамдан билген мен.
Ол чылдарда совхозтар көдээ ажыл-агый каттыжыышкыннары кылдыр эде тургустунуп, бүдүрүлгениң чаа хевирлери тыптып турда, Ильинка суурга «Каа-Хем» деп ажыл-агыйны Николай Барбалдай тургускаш, 100 инектиг ферма тудуп турган. Ол ышкаш 3 муң ажыг гектар черге тарааны тарып, өстүрүп, ажаап ап турганы дээрге дыка улуг күжениишкинниг ажыл-дыр.
Арат ажыл-агыйынче киргеш, эки түңнелдерни чедип алган тараажыларның бирээзинге Виктор Пирогов хамааржыр. 2000 чылдарның эгезинден эгелээш көдээ ажыл-агый продукциязын тарааш, өстүргеш, дүжүдүн ажаап алгаш, төнчү продукцияны бүдүрүп үндүрген эң бир дугаар ажыл-агый ооңуу болган.
Оон аңгыда кожууннуң орус шажын-чүдүлгелиг чонунуң мөөңней чурттаан черлери: Кат-Азыы (Катаза) деп тайга эдээ черде Пермяков алышкыларга болгаш өске-даа черлерден көжүп келген улуска чурттаар бажыңнарны тудуп, аңаа эге школаны ажыдып, Сизимче электри чырыын кииргеш, Эржейге дизель моторун салганывыс база уттундурбас.
"Долгар көвүрүү"
Бодум Каа-Хем кожуунга 18 чыл үзүктел чок ажылдадым. Ол үе дургузунда чүнү кылбаан дээр. Оларның аразында Каа-Хемни кежир амгы үениң көвүрүүн ажыглалга кииргенивис кожууннуң төөгүзүнче кирген. Ынчан беш чылдың планы күүсеттинмээнде, Москвадан акша деткимчезин алыры берге турган. Каа-Хем суунга 13 кижи дүжүп каарга, чоннуң аргыжар көвүрүү чогундан мындыг улуг хай-халап болуп турарын Москвага В.С. Черномырдин даргага чугаалап четкеш, деткимчени алгаш, 310 метр узун көвүрүгнү туттурган бис. Сибирьниң аңгы-аңгы хоорайларындан келген ынчангы тудугжулар 3 чыл хуусаада кылыр турган көвүрүгнү чаңгыс чылын кылып дооскаш, 2002 чылдың чайынында күрүне комиссиязынга дужаагаш, ажыглалче киирген. Каа-Хем кожууннуң чону, чолаачылар Көк-Тей чанында эрги паром турган черде каас-чараш чаа көвүрүгнү “Долгар көвүрүү” деп адап алган боорга, удуртукчу кижиге чоннуң талазындан канчаар-даа аажок улуг үнелел-дир деп өөрүп турган мен. Ниитизи-биле удуртукчулап чораан үемде 4 көвүрүг – Арысканда, Чыргакы суун кежилдир Хорум-Даг дужунда, Каа-Хемни кежир Көк-Тейде, Мерген хемни кежилдир туттурган мен.
Улаштыр 2005 чылдан Тыва Чазактың айтыышкыны-биле ТР-ниң бойдус курлавырларының болгаш экология сайыдынга 5 чыл ажылдааш, 13 кожуунга, Кызылдың эриин дургаар үер халавындан камгалал эрик быжыглаашкыннары чалдарны (дамбаларны) база-ла Мосвадан ол үеде 6 сая рубльден хөй деткимче бербейн турда, 140 сая рубльди сүржүп тургаш, чедип алгаш, кылдырткан бис. Ол сайыт ажылдан Чазактың организастыг килдизинче шилчээн мен. Аңаа ажылдап тургаш, колдуунда чер-черлерге томуйладып турган аныяк даргалар-биле ажылды чорудуп турдум. Ынчан Шолбан Кара-оол дарганың кызыл дипломнуг доозукчулардан аныяк кадрларны чыып эгелээн үези чүве. Чеже-даа кызыл дипломнуг болза, ажыл-агыйга практика кырында түңнел чок, чон-биле чедимчелиг ажыл чорудуп шыдавас, кошкак болуп турарын эскергеш, удуртукчу ажылга ажылдаары чүгле кызыл дипломдан хамаарышпас дээрзин чижек кырында көргүзүп тургаш, бадыткаан мен. Ооң соонда аныяк кадрларга өөредилгелерни эрттирери чугулазын дарга билгеш, эгелээн чүве.
Олут орбас хоочуннар
Чазак-чагырга чедир бөдүүн малчындан депшип ажылдааш, ам-на хүндүлүг дыштанылгаже үнүп, уруг-дарыым, өг-бүлем аразынга ажыым көргүзейн деп бодап чорумда, Республиканың хоочуннарының хөй-ниити организациязының даргазынга соңгуп каан. Ам ында 7 чыл чеде бердим. Республиканың 58 муң ажыг хоочуннарының чүгле 13 хуузу “ветеранский” деп 1070 рубль ап турар. Оларның 70 хуузу иштики херектер органнарының хоочуннары болуп турар. Ындыг-даа болза бистиң хоочуннарывыс кончуг идепкейлиг чурттуң хөй-ниити амыдыралындан чыдып калбайн турар. Чүгле Кызыл хоорайда 11 аңгы бөлүк бар. Олар аразында чижилгелиг концерт оюн-тоглааны эрттирип, ТШО-га дузаламчыны доктаамал чорудуп турар. Кызылда аңгы төп база ажыдып алган, спорт болгаш культурлуг хемчеглер ында доктаамал болуп турар. Хоочуннарның хөй-ниити организациязынга кончуг улуг деткимчени Тыва үндезин культура төвү, ооң удуртукчузу Игорь Көшкендей кажан-даа чажам дивейн көргүзүп, концерт залын халаска берип турарынга өөрүп, четтиргенивис илередир-дир бис.
Херээжен кижини хомудадып болбас
Бодумнуң хууда амыдыралымда өг-бүлемниң чедиишкини чүгле уругларым авазы Роза Биче-ооловнаның ачызында деп үнелеп, ону хүндүлеп чоруур мен. Кады чурттаа-ла бо чылын 55 чыл болдувус. Дөрт ажы-төлүвүстүң ынак ада-иези, 9 уйнуувустуң ынак кырган-авазы, кырган-ачазы бис. Уругларывыс дээди эртемнерни чедип алгаш, төрээн Тывазының сайзыралы дээш аңгы-аңгы албан организацияларда ажылдап чоруурлар. Уругларым ынак авазы Роза Биче-ооловна хөй чылдарда бухгалтер мергежилиниң аайы-биле ажылдааш, “РФ-тиң үндүрүг инспекциязының алдарлыг ажылдакчызы” аттың эдилекчизи, хүндүлүг дыштанылгаже Каа-Хем кожууннуң үндүрүг инспекциязындан үнген, амгы үеде уйнуктарын азыражып орар.
Өг-бүлениң эң-не үнелиг чүүлү – удур-дедир хүндүткел, бот-боттарынга камныг болуру. Ылаңгыя херээжен кижини кажан-даа хомудадып, ону хорададып болбас. Ооң кадыының байдалындан келир салгалдың чаагай чоруу дорт хамаарылгалыг деп аныяктарга чагып чугаалаксаар-дыр мен.
Карина МОНГУШ.
Чуруктарны С.К. Долгарларның өг-бүле архивинден алган.
“Шын” №18 2026 чылдың май 14
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...