Шрифт
А А А
Фон
Ц Ц Ц Ц Ц
Изображения
Озвучка выделенного текста
Настройки
Обычная версия
Междубуквенный интервал
Одинарный Полуторный Двойной
Гарнитура
Без засечек С засечками
Встроенные элементы
(видео, карты и т.д.)
Вернуть настройки по умолчанию
Настройки Обычная версия
Шрифт
А А А
Фон
Ц Ц Ц Ц Ц
Изображения
Междубуквенный интервал
Одинарный Полуторный Двойной
Гарнитура
Без засечек С засечками
Встроенные элементы (видео, карты и т.д.)
Вернуть настройки по умолчанию

Ыры-хөгжүм чаңгыланган кудумчулар

21 ноября 2026
9

Чалыы үевистиң сактыышкыннарының бирээзи – хүнзедир чараш ырлар куттулар бажыңнар. Колдуунда-ла чаа өгленип алган аныяктар улуг колонкаларын соңгаларындан үндүргеш, бажың даштынга салып азы азып алган болур чүве. Оон ыңай элээди оолдарлыг бажыңнарга чайтыңайнып хүнзээр чүве ийин. Ынчан ийи колонкалыг, бир талазынга пластинка салыр, бирээзинге кассета сугар магнитофоннуг «Россия» деп «ырлаар-хааржактыг» улус «кожай» кылдыр санаттынар турган болгай. Чамдык улус ленталыг улуг магнитофоннуг, а бир чамдыызы батарейкалар суп алгаш, кайнаар-даа тудуп алгаш чоруп болур бичежектерин эдилээр турду.

Бир бажыңга дыңналып келген чараш ырларны чара бижидип алыр дээш, кассетазын дилеп алгаш, чаа кассетаже бижидер магнитофон ачылаар дээш-ле ажаанзыраар чүве-ле хөй. Чаа, ол-даа эвээш-тир. Үнүп келген чаа ыры сөзүн дыңнап олургаш бижиир деп дыка «улуг» ажыл база бар. Ыры куплединиң бир дугаар одуруун ырлаптарга, өжүр базыпкаш, бижий каапкаш, улаштыр кыпсыптар. Чамдыкта бир сөзү орта дыңналбас, чүү деп турары билдинмес боорга, катап-катап дедир долгадып тургаш бижиир. Шак-ла ынчаар балап, шыйып олургаш, багай саазынга дыңнап бижип алган ырың демги ол «ошибкалай бербес силер» деп чагыг сөстүг кылын кыдыраашка бодунуң хүндүткелдиг туружун ээлей каапкаш, өске уругларже тарай бээри амыр-ла болдур ийин.

Ыяңгылыг ырлар чаңгыланган бажың чанынга ойнаары дег аянныг чүве кайда боор! Кудумчунуң чаштары-даа аңаа кээп, сывыртажып халчыр. «Доң-бышканнажыр», чаштынып ойнаар, скакалкалаар, аскаңгырлаан (класстажыр). А үстүкү класс өөреникчилери ол чоок-кавыда бир эжиниң бажыңының даштында узун сандайга олура каапкаш, хөөрешкилээр. Чадаарда мегелеп ном, кыдырааштар-даа тудуп алган чоруур болгай: онаалга айтырар, номун ачылап алыр деп таарыштыр «өчүүрүнге» херек.

Чүү деп ырлар чаңгыланып турганын сактыптар бис бе чаа. Бир дугаарында-ла, билдингир Юра Шатунов, «Мираж»-ла ыйнаан. Тыва ыры-хөгжүм база сайзырап, ансамбльдер, бөлүктер, рок-бөлүктер чер-черге тургустунуп, дириг хөгжүмнүң кассетага бижиткен ырлары Тываның булуң бүрүзүнге чаңгыланып чораанын кайын уттур бис. «Аян», «Азия төвү», «Челээш», «Чаңгы», «Меңги», «Уран», «Таңды сынның эдээ», «Ураанхай», «Үер», «Сарыг-Хая», «Аңгырак» дээш-ле салаа базып санаар болза, шуут эңдерик. Барык кожуун, суму бүрүзүнге турган болгаш ам-даа бар бооп артып калган коллективтер хөй.

Оларның кырынга амгы үениң ат-сураглыг бөлүктери, ыраажылары база немежип келген. Ооң-биле катай ырлар дыңнаар, оларны чаңгыландыр салыр херекселдер база хувискаалга таварышкан. Компакт-диск салыр караокелиг хөгжүм төптерин-даа сарайда чыышкынче үндүр үдепкеш, эптиг, бичежек боорда, даашкыр колонкалар тыптып келген. Адыш оюу дег азарганчыг-даа болза, кулак уюк үннүүнден эгелээш, холга тудар, орукка ап чоруур, аян-тээлеп агаарлаарда, сөөртүп алыр, микрофоннуг, өңнүг отчугаштары карак чылчырыктаар дээш кандыызы-даа бар, чүгле күзелиң болгаш акшаң хавының кылын-чугазындан хамааржыр.

Кудумчу долдур ыры-хөгжүмүн чаңгыландыр салып алгаш, чеже салгал аар-саар ажылын шалыпкын кылып чорбаан дээрил! Аялгалар сеткилди сергедип, холдар чайгаар туттунгур апарып, карактарның чалданып турган улуг ажылын безин ша-даа чедирбейн, доостуруп кааптар күчүлүг-ле болдур ийин. Уран сөс, чараш аялга чуртталгаңар каастап чорзун, ыры-хөгжүмге үдеткен бурунгаар кылажыңар кажан-даа тендиш дивезин.

/ Надежда КУУЛАР .

Чурукту ГигаЧатка чуруткан.

«Шын» №45 2026 чылдың ноябрь 19

"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn