| ОРУС КЛАССИКТИГ ЛИТЕРАТУРА |
( Чечен чугаадан үзүндү)
Ол улуг тынгаш, ырлап бадырыпкан... Ооң үнү баштай дээрезинде оожум болгаш дески эвес болду, сактырга, хөрээнде муңгашталып турган-даа ышкаш, ынчалза-даа кандыг-ла-бир уян хөөн кайда-чүде талыгырдан өрээлче душ бооп ужуп кирип келген-даа ышкаш кынны берди. Сирлеңнээш ол уян үн бистиң шуптувуска хуулгаазынныг кындыр дыңналып, сагыш-сеткиливисти сарынналдырыпты; бис удур-дедир көрүштүвүс, а Николай Ивановичиниң кадайы ыраажының үнүнүң аайы-биле туруп келди. Ол баштайгы үннүң соондан база бир, оон-даа дыңзыг болгаш узамдык, хөгжүмчүнүң салаазы дээй кааптарга, сырынналдыр ыыткыр сириңейни бээр хөгжүм херекселиниң хылының ыыды ышкаш ийиги үннүң ындынын ап, үшкү үн чоорту дыңзып, улам-на күштелип, муңгаранчыг ыры куттула-ла берди.
“Ховуну кежилдир чаңгыс эвес кокпа шөйлүп чоруткан”– деп, ол ырлап эгелээрге, бистиң шуптувуска тааланчыг болгаш уяранчыг апарды. Шыны-биле чугаалаайн, ындыг үннү ында-хаая дыңнап чораан мен; ам дээрезинде ол арай дидим эвес-даа болза, үстүр четкен хыл-даа ышкаш, сагышка аарынчыг кандыг-ла-бир ханы дүвүрел-биле кыңгырткайнып, оон аныяк-чалыы күш тыптып, тоомча чок болгаш халааданчыг муңгарал ында дыңналып турду. Орус, шынчы, изиг сагыш-сеткил ында билдинип, тынып, чүрекке чымылады дээп, ооң орус хылдарынга ойнай берди. Ыры бедип, делгемнерге чайтыңайнып, Яков ооң хөөнүнге шуут-ла алзыпты; ол ам ыятпайн, бодунуң ол аас-кежиинге бүрүнү-биле бердинипти; ооң үнү шоолуг-ла сирилевейн-дир – дыңнакчының сагыш-сеткилинге кадалы бээр согун ышкаш, ишти-хөңнүнүң уяны-биле билдинер-билдинмес сирлеш кынны бергилеп, улам-на күштелип, дыңзып, талыгырже ужугуп-ла тур.
Бир катап кежээ, далайның суу ишкээрлеп, ол ынаар ыракта коргунчуг болгаш аары кончуг чалгып чыдар үеде ооң элезинниг дески эриинге улуг ак чайканы көрген мен; бодунуң торгу ышкаш кылагар хөрээн кызыл хаяаже угландырып алган, ол шимчеш дивейн, чүгле бодунуң узун чалгыннарын далайга уткуштур, кызылзымаар чавыс хүнге уткуштур чайып каап олурду; Яковтуң ырлаанын дыңнааш, ону сактып келдим. Бодунуң удурланыкчызын болгаш бистиң шуптувусту көңгүс утту каапкаш, ол ырлап турду; бистиң ыыт чок таалап дыңнап орарывыска, чалгынналгаш, ырызының чалгыгларынга дидим эшти бергени-ле ол боор. Ол ырлавышаан, ооң үнүнүң хөөн бүрүзүнден биске эргим болгаш кыдыг-кызыгаар чок бир-ле чүүл билдинип, төнчү чок талыгырже ырап чоруй барган бистиң төрээн ховувус мурнувуска чаттыла берген-даа ышкаш. Чүрээм бачыдап, караамның чаштары бүлдеңейни бергенин билип ордум; бир кижи оожум ишкирнигип ыглаанынга хенертен элдепсине бердим... Хая көрнүрүмге – үндүт хавырыкчызының кадайы соңга чанында ыглап олур.
Яков олче көре каапкаш, ырлаары улам дыңзыг, улам уяранчыг апарды; Николай Ивановичиниң хаваа дүглүп, Моргач хая көрнү берди. Обалдуй даамчырап каан, аксын ажыдып алган тур; хөлүгүр ашак бажын чайып, сымыранып, ишкирнигип каап олур; Черлик-Кожайның дүндүгүр карактарының кирбиктериниң адаандан карак чаштары аары кончуг мөндүңейнип, ооң демир дег арнын куду дамдылап бады барды; хөлечиктер айбычызы чудуруун хаваанга үстүрүп алгаш, шимчеш-даа кынмайн-дыр...
Ооң үнү хенертен үстү бээр чыгыы, эң дыңзыг, кайгамчыктыг чиңге үнге Яков ырлаарын хенертен соксадыпаан болза, бистиң уяраанывыс та чүнүң-биле доостурун билбес мен. Ооң улаштыр ырлаарын манаан-даа ышкаш, кым-даа хык дивээн, шимчеш-даа кынмаан, карактарын ажыдып, бистиң дааш-шимээн чок олурарывыска элдепсинген-даа ышкаш, шуптувусту эргий көргеш, ыраажылар маргылдаазынга тиилээнин ол билип каан...
Иван ТУРГЕНЕВ, улуг орус чогаалчы.
Шаңгыр-оол Суваң очулдурган.
Чуруктуң алган дөзү: сезоны-года.рф/sites/defa...
«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn