| Делегей чергелиг IV буддийжи шуулганга уткуштур |
Бо чылдың август айда болур делегей чергелиг IV буддийжи шуулган Кызыл хоорайның инфраструктуразының чаартылгазынга улуг идигни бээр дээрзи билдингир. Шуулганның киржикчилерин, ылаңгыя даштыкы чурттардан кээр аалчыларны, бедик деңнелге уткуп-хүлээр — ону удуртукчулар-даа, бөдүүн ажылчыннар-даа медереп билип турар. Найысылал Кызылда болгаш кожууннарда он-он объектилерни, ооң иштинде дыштаныр черлер болгаш культурлуг база шажын-чүдүлгениң онзагай черлерин чаартыр ажылдар графикти мурнады эгелээн. Төөгү биле республиканың амгы сорулгалары канчаар аайлажып, дүгжү бергениниң дугайында бо чүүлден номчуур силер.
Чүс-чүс чылдың таваан салган
Бистиң республикавыска шуулганны эрттирер кылдыр шилээни анаа таварылга эвес дээрзин сагындыраал. 2025 чылдың февральда Тываның Баштыңы Дээди Хуралга Айыткалынга республикага делегей чергелиг IV буддийжи шуулганны эрттирерин саналдаан. Россияда сарыг шажынның бир төвү деп боттарывысты көргүзер арга-дыр дээрзин Владислав Ховалыг ынчан демдеглээн. Шуулганның кол сорулгазы — сарыг шажынның хөгжүлдезиниң дугайында чугаалажыр шөлдү тургузары, Россияның регионнарының болгаш өске-даа чурттарның аразында харылзааның чаа точказын тывары. «Культураларның диалогунда буддизм: кижи төрелгетенниң келир үези» деп шуулганның темазы Россияның чоннарының деминиң чылынга тааржыр.
Ол бот-идепкейни Россияның Президентизи Владимир Путин база Сарыг шажын өөредиинге болгаш шинчилелдеринге деткимче көргүзер фонд биле К.С. Шойгу аттыг культурлуг фонд деткээн. «Биске ол анаа-ла болуушкун эвес, а бурунгаар базым-дыр. Чүдүлге, культура база эртем эгин кожа кады чоруур сарыг шажын чаңчылдарының дириг төвү деп Тываны көргүзер арга-дыр. Бистиң сорулгавыс — аалчыларга болгаш Тываның бүгү чурттакчыларынга уттундурбас чырык болуушкун бооп артар кылдыр боттандыра- ры» — деп, Тываның Баштыңы чугаалаан.
Шуулганның белеткел ажылдарынга болгаш эрттиреринге регионалдыг болгаш федералдыг бюджеттиң, федералдыг программаларның, национал төлевилелдерниң акшаландырыышкыны-биле, ол ышкаш стратегтиг эштежилгелерниң болгаш хөй-ниити курлавырларын мөөңнээниниң ачызы-биле хандырып турар.
Шуптузунга ажык-дузалыг
Чурум ёзугаар улуг хемчеглер эрттирерде оруктар, аэропорттар база аалчылар бажыңнарын тудуп база чаартыр, девискээрлерни чаагайжыдар болгай. Оон ол объектилер найысылалга болгаш регионга он-он чылдары-биле бараан болур. Келген хөй аалчылар биче бизнеске орулга киирер база республика бюджеди немежир. Шуулганның белеткел ажылдарының үезинде база эрттирип турар үеде тудугжуларга, хандырыкчы ажылдакчыларга, гидтерге, чолаачыларга дээш өске-даа специалистерге хереглел улгадыр. Чамдык ажылчын олуттар шуулган эрте-даа бээрге, артып каар. Ол ышкаш делегей чергелиг улуг төлевилелдер регионнуң экономиказынга бүзүрелди оттурар, инвесторларга делегей деңнелинде берге болгаш чугула программаларны боттандырып шыдаарын көргүзер. Хемчеглерни чедиишкинниг эрттирери – хамаатыларның эрге-чагыргаларга бүзүрелин быжыктырар, национал демин болгаш чоргааралын оттурар.
Өскерлиишкиннерниң курлавырлары
Кызылда болгаш кожууннарда чамдык инфраструктура төлевилелдери шуулганның белеткел ажылдары-биле дорт хамаарылгалыг. «Туризм болгаш хүндүлээчел чоруктуң индустриязы» национал төлевилелдиң иштинде турисчи инфраструктураны сайзырадып эгелээн: аалчыларны чыттырар объектилерни тудуп база чаартып турар, ооң иштинде Хадың хөлде модульдуг аалчылар бажыңнары, орук кыдыгларында сервистерни, транспорт болгаш инженерлиг инфраструктураны чаартып турар. «Өг-бүле» национал төлевилелдиң акшаландырыышкыны-биле шуулганның шөлдери болур культура албан черлерин септеп турар. «Таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээри» федералдыг программаның ачызында хөй-ниити девискээрлери чаарттынып эгелээн. Тодаргай бот-идепкейлерни деткиири-биле социал-экономиктиг хөгжүлдениң тускай программазын идепкейлиг ажыглап турар. Турисчи инфраструктураны хөгжүдер болгаш оруктар чаартылгазынче субсидияларны аңгылаан. Бо бүгү төлевилелдер болгаш программалар Тываның Баштыңы биле Республиканың Чазааның федералдыг төвүнүң демниг хөделиишкининиң үре-түңнелдиг ажылы-дыр.
Кол кудумчуларда септелге ажылдары
«Амыдырал инфраструктуразы» национал төлевилелдиң чорудуу-биле Кызылдың элээн каш кудумчуларында хары угда улуг чаартылгалар эгелээн. Дөрт дилиндекке чедир оруктарны калбартыр ажылдар графикти мурнады чоруп турар. Дыка хөй участоктарда эргижирээн шывыгларны чаартып, чаа бордюрларны салып, эргижирээн чырык чагыларын амгы үениң херекселдери-биле солуп турар. Объектилерни керээ ёзугаар ноябрь-декабрьда хүлээдир. Орук ажылдакчылары 8.00 шактан 20.00 шакка чедир ажылдап турарлар. «Билип тур бис, август айда шупту ажылдар доозулган турар ужурлуг. Шупту ажылдарда хаара туттунган, кызып турарлар-дыр» — деп, орук-транспорт комлекизиниң сайыды Шораан Чыргал-оол демдеглээн. Ооң-биле кады эң-не хөй орук шимчээшкининиң участоктарын долузу-биле дуглавазын кызыдып турар. Ол ышкаш автобустар доктаамнарында хыналданы чоруткан: хоорайның төп кезээнде 50 хире доктаамны бүрүнү-биле чаартыр.
Үш муң ажыг ыяшты олуртур
«Цеченлинг» хүрээзиниң девискээринде орук калбартыр болгаш коммуникацияларны көжүрер ажылдардан аңгыда, девискээрни ногаанчыдары көрдүнген. Ол ышкаш хүрээ чанынга база парк зоназынга машиналар тургузар черни организастаар. Абаканская кудумчузунда орукту чаартыр болгаш амгы үениң тротуарларын, кудумчу чырыын солуур база машиналар тургузар «карманнарны» кылыр. Московская кудумчузунда база ажылдар чоруп турар: ында брусчаткалар чадып база ногаанчыдылга зоназын белеткеп турар. Хоорайга ниитизи-биле 3 муң ажыг чаа ыяшты база чадаң ыяштарны, ол ышкаш 200 муң ажыг чечектерни олуртурун планнаан. Ниити ажылга орук-транспорт комплекизиниң волонтёрлары ак сеткилдиг ажылын киириштирип турар. Олар найысылалдың девискээринде дескиндир халдыр оруктарның ортузунга муң ажыг чечектерни олурткан. «Ол чүгле каасталга эвес, а чаагайжыдылга девискээриниң кол кезээ-дир. Ам-даа дескиндир халдыр 2 улуг орукту ногаанчыдары көрдүнген. Ажылдар шалыпкын темп-биле чоруп турар, чүге дизе Тываны эң-не тергиин талазы-биле көргүзерин кызыдып турар бис» — деп, регионнуң Орук-транспорт яамызы тайылбырлап турар.
«ФКГС» программаның ачызында
Шуулганга белеткел ажылдары-биле чергелештир хөй квартиралыг бажыңнарның мурнуу талазын будуур ажылдар база чоруп турар. Хоорайның Восток, Свороток микрорайоннарында болгаш хоорайның төвүнде база Московская кудумчузунда 30 бажың муниципалдыг программаже кирген. «Таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээри» программа-биле Детский мир девискээриниң чаагайжыдылгазы ийи чадага эртер. Ооң мурнунда аңаа машиналар тургузар анаа чер парковка турган. Тываның Чазааның деткимчезиниң база хоорай чурттакчыларының идепкейлиг бадылаашкынының ачызында, ам аңаа брусчатканы чаткаш, биче архитектурлуг хевирлер тургузарын база ногаанчыдарын планнап турар. «Келир чылын «Таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээри» программаже Титов кудумчузунуң бир кезээн ниити төлевилелче киирерин планнап турар бис. Бо хүнде Кызыл хоорайда чоруп турар ажылдарның керээ ёзугаар хуусаалары аңгы-аңгы. Август айның баштайгы хүннеринде доозар бодап тур бис» — деп, Кызыл хоорайның мэриниң тудуг талазы-биле оралакчызы Вячеслав Сүдер-оол дыңнаткан. Ол ышкаш бо чылын чүгле найысылалдың төп кезээниң орук инфраструктуразын чаартып эвес, хөй квартиралыг бажыңнар девискээрлерин асфальтылаары болгаш оңгарларын септээринге эвээш эвес акша-хөреңгини камгалап ап шыдаптывыс. «Таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээри» программаны боттандырып турар үеде Кызылга 16 хөй-ниити девискээрлери немешкен.
Он-он чылдар салгаан
Кызыл хоорайның улуг тудуг ажылдарынга Тубтен Шедруб Линг хүрээзи хамааржыр. 2026 чылдың июнь айның төнчүзүнде ук девискээрге чүнү кылыры негеттинип турарын база ажылды дүүштүрүп көөрү-биле аңгы-аңгы ведомстволарның специалистери хынап көрген. Шуулганның киржикчилеринге эптиг болгаш ук девискээр шевергин көстүр кылдыр аалчыларны чыттырар болгаш агаарлаар зонаны брусчатка-биле шыпкаш, оруктарын чурумчуткан. Ногаанчыдылга ажылдары-биле чергелештир суг хандырылгазының системазының айтырыын база шиитпирлеп турар. Президентиниң кадет училищезиниң оран-савазының баарында машиналар тургузар черлер тыптып келген, «Южный» гастрономунуң мурнунда машиналар тургузар черни база чаартыр. Чаагайжыдылга-биле чергелештир хүрээ чанында үш сылдыстыг аалчылар бажыңы болгаш ламалар чурттаар бажыңнарның тудуу эгелээн. Ол ышкаш Чөөн чүк медициназының төвүн ажыдарын планнап турар. Ол объектилер шажын болгаш кадыкшылга туризминиң төвү болур, Тываның узун хуусаалыг хөгжүлдезиниң таваан салыр.
Шуулганның үзүктелиишкин чок ажылын хандырар сорулга-биле күштүг харылзаа шугумун болгаш коммутационнуг дериг-херекселдер тургузарын планнап турар. Ооң ачызында интернет турум ажылдаар болгаш шөлчүгештерден дорт дамчыдылгалар чорудар аргалыг болур. Кол угланыышкы- ны — хөй-ниитиниң айыыл чок чоруу. Эрге-хоойлу ажылдакчыларынга база дүрген хөделир албан черлеринге деткимче көргүзери-биле видеоаналитиктиг «Айыыл чок хоорай» деп бөлүк системаны кожар. «Тываның Баштыңының дорт айтыышкыны-биле республиканың найысылалынга кижилерниң арын-шырайын дөмейлеп танып база машиналарның дугаарларын илередип тывар хүлээлгелиг «Айыыл чок хоорай» деп комплексти тургузар ажылдар чоруп турар. Корум-чурумну хандырары-биле база чурттакчы чоннуң, ооң иштинде шуулганның аалчыларының айыыл чок чоруун күштелдирери-биле камераларны хөй кижи чыылган черлерге тургузар» — деп, Чазак Даргазының оралакчызы Эдуард Сандан дыңнаткан.
Чаагайжыдылга ажылдары чүгле найысылалда эвес, кожууннарда база чоруп турар. Шажынчыларның аян-чорук кылыр сураглыг черлери — Үстүү-Хүрээни база Сүме даан чаагайжыткан. Кызыл хоорайның болгаш кожууннарның культура албан черлерин чаартып, чамдыктарынга капиталдыг септелгелерни кылган.
Дыка хөй өскерлиишкиннер шуулганга чаңгыс катап болур акция эвес, а республиканың болгаш ооң найысылалының комплекстиг хөгжүлдезиниң план ёзугаар кезээ-дир. «Бистиң кол сорулгавыс — шуулганны хөй чылдарда бодунче хаара тыртар точка кылдыр, Тываже аалчылар катап кээп, туризм сайзырап база бүгү регионга чаа аргалар ажыттынар кылдыр кылыры-дыр» — деп, Тываның Баштыңы демдеглээн.
/ Маадыр САНДАННЫҢ чүүлүнден белеткээн.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №27 2026 чылдың июль 16
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn