ВОСТОК

| Проза |

(Чечен чугаа)

(Төнчүзү. Эгези  №13 "Шында")

Кулак, Могила болгаш Восток олар чоогунда баракка кирип келген. Ооң дүдүксүг чыды дораан-на думчукка каккан. Ынчалза-даа аалчылар ынаар кичээнгей салбаан – шупту барактар дөмей.

Ол аразында азыгда чыып каан хирлиг пөс чүък аразында кижи шимчээн. Улус ынаар көрнү бээри билек, Могила:

– Ында чыдар кижи Король-дур. Алдын казып тывар участокта ажылдап турар. Ол силер ышкаш политиктиг херектиг кижи. Амгы үеде аарып турар, ооң өлүр хүнү чоокшулаан боор.

Шаг чок дөрт-сөөк кижини Кулак топтап көре берген. Хенертен ооң фуфайказындан сегирип алгаш, көдүре аарак бодунче тырткаш:

– Королёв? Конструктор! – деп айтырган.

Ковайып келген кижи бажын согаңнаткаш, катап-ла чыда дүшкен.

Кулактың лагерь-биле таныжылгазы үзүлген. Начальник-биле чугаалашкаш, Корольду изоляторга чыттырып каан.

Ооң ижер-чиир чемин боду хайгааралга алган. Поварлар чем үезинде Корольга бир аяк мүннү немей берип турган. Чүге дизе ол кадыг чем чип шыдавас – бүүле аарыындан хөй диш чидирген, аас ишти ыжык. Корольдуң чурттаксааны ындыг боор, мага-боду сула-даа болза, мүннү кызып ижип эгелээн.

Кулак Востокту келдиртип алгаш, Корольду эм оъттар-биле эмнээрин дилээн. Ол ыяап-ла дириг чурттаар ужурлуг, ооң «чырык бажы чуртка херек апаар» деп Кулак бүзүреткен. Востокта чүү боор, Корольду эмнежир болган. Ооң кадында чаа баштың Кулак-биле таныжылга Востокка черле артык эвес болгай.

Восток чугаа кылган хүнден-не берге байдалдыг кижиге ыт-кады, инек караа болгаш сыын мыйызының хандыларын ижиртип эгелээн. Олар кижини күш киирерин эки билир. Улуска көргүспейн чорааны хая-чугун база берип турган. Бүүле аарыынга чиг картофель база дузалаар деп чүвени билир болгаш, ону чуура соктааш, эртен-кежээ чиртип турган. Ай чедип чорда, Корольдуң карактары шору чырып, эът-кежи өң кирип, мага-боду хөндүрлүп келген. Ооң соонда Востоктуң одучу ады лагерьге улам алгаан.

Король, Восток болгаш Кулак өңнүктер апарган.

Беш ай эрткен. Москвада хоругдал бажыңынче Корольду шилчидер дугайында чарлык Мальдякта лагерь эргелелинге чаа чыл бүдүүзүнде келген. «Мальдяк-1»-ниң начальниги ону ажыглап алгаш, Кулактың демниг бөлүүн ында-мында лагерьлерже чара шилчидерин баштаар черден чедип алган. Восток ол-ла девискээрде алдын казып турар «Мальдяк-2» лагерьге келген. Аңаа амыдыралды катап аайлаар ужурга таварышкан.

Ол үеден бээр үш эрниң харылзаазы үзүлген. Восток эштериниң сураан-даа дыңнавастаан. Аңаа бодаарга, хосталгада Король – Сергей Королёв, ССРЭ-ниң Кол конструкторлар чөвүлелиниң даргазы, «Мальдяк-1»-ге ооң амы-тынын алган камгалакчыларны утпайн, сактып чораан. Кулак 1949 чылда хосталгаш, Москвада чанып келген деп дыңнааш, ону тыпкаш, шенелде кылыглар заводунуң кол инженериниң оралакчызынга томуйлап каан.

Сергей Королёв Востокту база дилеп чораан. Ооң ады чажыт болгаш, өске кижи адындан Колымада лагерьлерже болгаш Тыва областа чогуур черлерже чагааларны-даа бижээн. Кайыын-даа харыы чок…

***

Москва. 1961 чылдың март 27. 08:00 шак. Чурттуң Кол конструкторлар чөвүлелиниң ээлчег чок хуралынга октаргай корабль-спутнигинге ат тыпсыр дугайында айтырыгны чугаалажыр деп турган. Чүге дизе СЭКП ТК-ның Политбюрозунуң ээлчеглиг хуралынга октаргайже совет кижи ужудуп үндүрер хүннү тодарадыр. Аңаа чедир Чөвүлел корабль-спутникке атты тывыскан турар ужурлуг.

Чиңгине конструктор Королёвтуң секретары Серафима Щорсовна автобус манааш, ажылынга бөгүн бичии озалдап келген. Аңаа хуралдың эгелей бергенин конструктор бюрозунуң аппарадының чаа удуртукчузу эр дыңнаткан. Ортумак назылыг шилгедек ак херээжен кулактарында болгаш салаазында алдын сырга, билзектерин дарый ужулгаш, чаа азып кааны тонунуң карманынче суп каан.

Ону удуртукчу кайгап көрүп турар боорга:

– Сергей Павлович хоругдалга албадал адаанга алдын казып чораан болгаш, ону көрүп шыдавас кижи. Ынчангаш ажылга алдын каасталгаларым уштуп кааптар мен. Өске билбес аалчыларга база ону сагындырар-дыр мен – деп, Серафима Щорсовна дарый тайылбыр кылган. Ооң соонда кызылзымаар суксунну шил ак стаканга куткаш, таарыштыр чигирлеп алган – секретарь чиңгине конструкторнуң кажан, чүнү ижерин база билир. Стаканны тавакчыгашка салгаш, ооң-биле хуралдаар залче кире берген.

Хуралды Сергей Королёв эрттирип олурган. Серафима Щорсовна стаканны чиңгине конструкторнуң мурнунга салып каарга, Королёв «Четтирдим» деп имнээш, дораан-на суксунну пактай каапкан. Ыт-кадының суксунунуң амданныын! Бо эм үнүштү лагерьге Восток аңаа ижиртип эгелээн болгай! Оон бээр-ле ыт-кадының суксунун хүнде ыяап-ла ижер апарган. «Эх, Восток, Восток! Кайда чору сен аан?» дээн бодал ооң бажынга кире дүшкен соонда, Королёвтуң арнында хүлүмзүрүг чайнай берген.

– «Восход», «Союз», «Космос» эки аттар-дыр. Оларны өске кылыгларга тыпсыр бис. Мен баштайгы корабль-спутникти «Восток» деп адап алза чүл деп саналдап тур мен, эштер – дээш, Королёв кол конструкторларже көрген.

Зал ишти шып-ла шыпшың апарган.

– Мээң саналымга удур кижи бар бе? – дээш, катап долгандыр көрген.

Шыпшың.

Королёвка удур кым чүве чугаалап диттигерил аан!

– Че, ол-дур. «Восток» деп чараш атка доктаалыңар, эштер. Ооң октаргайга эжиндирии чогумчалыг боорунга бүзүрээр мен! – деп, Королёв чугаалааш, стаканда суксунун төндүр пактапкан.

Сергей Королёв шак ынчалдар октаргайга кижи чедирер баштайгы ракета-спутникти бир шагда амы-тынын камгалаан тыва эжи Востокка тураскаадып адап каан. Төөгүге артар корабль-спутникке «Восток» деп атты чүге бергенин ол улуска тайылбырлаваан, оон база кым-даа айтырбаан. Ол ат Королёвтуң чажыды бооп арткан…

***

Бөстек стол кырында чагааны алгаш, катап кичээнгейлиг номчуй берген.

«Менди, ачай!

Силерни авам-биле дыка манап турдувус. Ол аарааш, ийи чыл бурунгаар чок болган. Ам-даа бүдүү ыглап чор мен. Авам силерни дыка чараш, узун шыырак кижи дээр чораан. Мени эргеледип чораан болдуңар. Авам база мени чассыдып чорду. Ону эки сактыр мен».

Бо баштайгы одуругларны номчуптарга, Бөстек Анашпааның чүрээниң согуу, тыныжы дагын дүргедеп эгелээн. Караанга хар четпээн оглу Самбуу, ооң хүлүмзүрүү катап көстүп келген.

«Силерни аппарган соонда, чурттаар бажың чок арткан бис. Кызылдан Деспең суурже, ай хире түреп чорааш, келген бис деп авам меңээ чугаалаан.

Ам он алды харлыг мен. Төрелдеривисти авам айтып берген. Ынчалза-даа олар өөвүске барык кирбес турдулар. Өске улус шуут ояр. Ону сактыр мен. Суурнуң оолдары база мээң-биле ойнавас чүве. Чанынга чеде бээримге, өскээр халчып чоруптарлар.

Мени Деспең школазы ийи чыл хүлээп албаан. Бир чайын авам-биле Бедик-Даг суурже кылаштап чоруптувус. Хову черге аштап, доңуп чордувус. Авам мени дүнелерде куспактап алгаш олурар чүве. Ону сактыр мен.

Бедик-Даг школазы мени хүлээп алган. Оон бээр эки өөренип тур мен. Кырган-ачам ады фамилиям апарган болду. Бөгүн Норбу Самбуу мен.

Суур кыдыында бичии бажыңга чурттап турдувус. Малчын улус бажыңы дээр чорду. Авам интернатка хеп чуп турган.

Багай кижилер хөй-дүр. Контр оглу дээш мени хүннүң эттээр оолдар бар. Кичээлдер соонда кедеп тургаш, халдап кээрлер. Мен хөй кижиге күш четпес-тир мен. Силер турган болзуңарза, олар коргар боор. Ынчалза-даа дөмей-ле өөренип тур мен. Улгадып келгеш, башкы боор мен. Оолдар чогушпазын дээш, хайгаараар мен.

Авам аарып чорду, мен база аарый бердим. Эмчилер бисти эмневес-тир, коргар. Лопсаң даай чамдыкта дүне биске эмнер, аъш-чем эккээп бээр чорду. Ооң бодун база тудуп апарган.

Авам чевээнге барып тур мен, ачай. Сен чедип кээриңге, айтып бээр мен. Кара чааскаан артарымга, Деспең чурттуг Намчак акый бажыңында эккеп алды. Ол сенден дыка улуг мен дээр чорду. Бо өг-бүле ийи улуг оолдуг. Олар ажыл кылбас-тырлар. Мен бажың ажылы кылып тур мен. Мени бо-ла кончуй бээрлер-дир. Чылыг хеп чок, доңуп чор мен.

Кажан чанып кээр силер, ачай? Меңээ берге-дир. Мени танып каар силер, ачай. Силер ышкаш узун оол мен.

Намчак кырган-ачай сээң адрезиң айтырар болган. Бо чагааны Силерже чорудар кылдыр дилээр мен. Бодум орундан туруп шыдавас апардым. Арай боорда бижидим, ачай.

Оглуң Самбуу. 1950 чыл.

Бичии удуп, дыштаныптайн, ачай».

Намчак бо чагааны Самбуунуң чыткан орунунуң чанында сандайдан көдүрүп алган. Оолдуң боду көк демир орунда сөөгү соой берген чыткан. Намчак Самбуунуң чагаазын номчааш, костюмунче кармактап алган. Ону өөнүң иштинге безин көргүспээн.

Оолду эртенинде каш кижи-биле авазының чанынга ажаап каан. Орнукшудулга соонда, улус чокта, Намдак Самбуунуң чагаазын катап номчаан. Ында ийи домакты номчуттунмас кылдыр балап каапкан. Оон Самбуунуң самдар сумказын үжээш, өг-бүлезиниң фото-чуруун уштуп алгаш, элээн көрүп олурган. Чуруктан Бөстек биле Чочаймааның чаш оолдуг аныяк өг-бүлези чазык көрүп олурган. Намчак чагаа биле фото-чурукту бодунуң документилериниң аразынче шыгжап каан. Улузунга-даа чугаалаваан.

Самбуунуң ачазынга чагаазын Намчак чүгле он бир чыл эрткенде, Бөстекке уштуп берген. Чүге дизе Намчак бодунуң кырып эгелээнин билип турган. Ынчалза-даа бичии оолдуң ачазынга бижээн чагаазын утпаан. Ону Бөстекке бериптер дээш, диттип чадап шаг болган. Чагааны Бөстек канчаар хүлээп алырыл? Төрелдериниң, ооң боду- нуң – Намчактың дугайында чүнү бодаарыл? Чагаада балап кааны одуругларны канчаар тайылбырлаарыл? «Таанда, чок болган бичии оолдуң адазынга чагаазын шуут чажырыптарым ол бе? Ындыг болза, чүге шыгжап чораан мен? Чок, Бөстек төрээн кижилери-биле чүү болуп турганын төлүнүң чагаазындан ыяап билип алыр ужурлуг! Ийе, дамчыдар, ол-ла! Тоолай дег кортук болбас-тыр!».

Намчак бажыңындан үнер бетинде соок кара шай пактап алган. Оон стол дужунда ханада азып каан календарь дүүнгү хүннү көргүзүп турарын эскерип каан. Эрги арынны ора соккаш, чаа арынны «1961 чылдың апрель 11-ниң хүнү» деп иштинде номчааш, бажыңындан үнүп чорупкан.

Бөстек казанаанда олурган. Шайлап, аап-саап чүүлдер чугаалажып олургаш, чоорту чугула херээнче кирипкен. Баштай буруузун миннип, ону өршээрин дилээш, Самбуунуң чагаазын ачазынга дамчыдып берген. Чүгле ону, ол чоруй баарга, номчуурун дилээн. Ынчангаш дораан чаныпкан.

Бөстек оглунуң чагаазын катап номчааш, харлыга берген олурган. Оңгак карактары шык. Бо үеде ооң сеткил-сагыжында чүү дойлуп турарын кым-даа билбес.

Намчак Бөстектиң бажыңынче катап кирип диттикпээн. Бөстек база Намчакка барбаан.

Гагарин! Космос! «Восток»!

Ол шактан чоргааралдың өөрүшкүзү чуртта чапты берген.

Чүгле Бөстек хөлүгүр олурган. Оон бир-ле чүве илередиксээн ышкаш, оглу Самбуунуң чагаазын чыттааш, стол кырынга ийи холдап камныы кончуг салып каан. Оон чараш хол үжүү-биле бижээн одуругларны чассыдып суйбап каан.

Бөстек кезек олургаш, эрги шкафта азып каан костюмунуң иштики карманынче бөрү азыы камгалалы биле акша суп каан. Ооң кеткен хевинге чүү-даа турбас ужурлуг. Костюмда ам тозан дөрт рубль бар. «Ол болур чарыгдалдарга четчир. Намчак оларны дораан тып алыр, ажырбас. Чүнү канчаарын билип каар» деп боданган.

Бөстек сандайга катап олуруп алган. Хенертен стол кырында чыткан «Шын» солунну алгаш, чырыкче үнген ай-хүнүн иштинде номчаан: «1961 чылдың апрель 12, среда, № 87 (4877)». Бирги арынның бажында улуг кара үжүктер-биле парлаан «Кижи төрелгетенниң чырыткылыг келир үези – коммунизм делгерезин!» деп лозуңну солун арнындан дөрбелчинней ора тыртып алган. Стол кырында чыткан кара пөс хапчыгашты чиңге салаалары-биле чушкуп, оон кээшпени шымчып ужулгаш, кескинди саазынга тарады үлей каап алган. Саазынны чараалыг дылы-биле чылгааш, чыпшыр ораагаш, от шап, кыпсып алган.

Таакпызы төнер деп баарга, стол кырында орук солунну алгаш, суугуга кыпсыпкаш, кырынче таакпы артынчызын октап каан. Оон стол кырында чыткан карандашты ортузундан сый тудупкаш салыптарга, ооң бир чартыы «1937» деп кара саннар көстүп чыдар кылдыр дүшкен. Ону Бөстек холу-биле шалаже дүжүр эжипкеш, бажыңдан үнгеш, херим иштинде сарайже шиитпирлиг кылаштапкан. Ынчалза-даа каш баскаш, тура дүшкен. Часкы хүрээлелди, ак-көк дээрни долгандыр көргеш, хөрээн долдур улуг тынгаш, улаштыр дап берген. Бир-ийи хос баскаш, тендиш-даа дээр.

«Гагарин! Космос! «Восток!».

Бөстек кудумчуда улустуң өөрүшкүлүг алгы-кышкызын дыңнавастай берген. Ол сарайже кирген соонда саадаваанда: «Дирс-тог!» – дааш үнген.

Черже аар чүве «пет» барып ушкан...

Юрий ДАРБАА,  Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

Чурукту авторнуң архивинден алган.

“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16