(Төнчүзү. Эгези № 14 "Шында").
Россияның өөредилге адырының хүндүлүг ажылдакчызы, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, республиканың бокска алдарлыг тренери Борис Маадырбаевич Донгактың республикага боксту сайзырадырынга үлүг-хуузу улуг. Ол Россияның бокска спорт мастерлери ийис оолдары Лопсан биле Мөңге Донгактарны база оон-даа өске хөй шыырак боксёрларны белеткээн. Бо чылдың март айда Өвүрге боксту сайзырадыры-биле өөреникчизи Сүлейман Кыргыска тураскааткан республика чергелиг бокс маргылдаазын төрелдериниң деткимчези-биле эрттирген. Аңаа 16 команда, 172 боксёр киришкен. Маргылдааны эрттиреринге 3 чаңгысклассчылар: ТР-ниң алдарлыг ажылдакчылары Виктор Достай, Борис Донгак, Борис Монгуш база делегей чергелиг шииткекчи Семён Монгуш, кикбокска Россияның алдарлыг тренери Алибек Монгуш, кикбокска Россияның алдарлыг спорт мастери Мерген Монгуш улуг үлүг-хуузун кииргеннер.
Кикбокстуң Тывага баштайгы изекчи тренерлери, Россияның спорт мастерлери, Тыва Республиканың күш-культура болгаш спорттуң тергииннери Оолак Сат биле Сергей Куулар. Оларның өөреникчилериниң аразында делегейниң 2 дакпыр чемпиону, Россияның алдарлыг спорт мастери Сергек Ооржак биле Россияның делегей чергелиг спорт мастери, делегейниң 2 дакпыр чемпиону Батый Хертекти, Россияның алдарлыг тренери, спорт мастери, делегей чергелиг шииткекчи Алибек Монгушту демдеглеп болур. Дараазында Европа, делегей чемпионаттарының шаңналдарын алган Россияның спорт мастерлери Айыраа Куулар, Отсүрен Маадыр-оол, Чингис Салчак, Аяс Хертек хамааржырлар.
Спорттуң чаңгыс аай база дайынчы ММА деп хевириниң шыырактарының бирээзи хостуг хүрешке Россияның спорт мастери база спорттуң холушкак хевиринге делегей чергелиг спорт мастери Мерген Санаа (Дус-Даг), ол ышкаш ММА-га Россияның спорт мастери Аян-оол Шойдан (Солчур) база Россияның самбога спорт мастери, ММА-га профессионал спортчу, хөй маргылдааларның киржикчизи, тиилекчизи Түмер Ондар.
Шыдырааның тергииннери
Хоочун шыдыраачыларга Торгалыгдан бухгалтерлер Дамдын Тумат, Дамба Донгак, Дуңгар-оол Монгуш, республика чергелиг маргылдааларның тиилекчизи, башкы Чап Тумат база Майгын-оол Дамдын, Бүрбү Кыргыс, Даңкаа Майынды, Валентин биле Тамара Допул алышкылар хамааржыр. Хандагайтыдан математика эртемнериниң кандидады, херээжен шыдыраачылар аразынга республиканың 5 дакпыр чемпиону, Марта Доржукаевна Агбаан, “Урожай” ниитилелиниң шыырак ойнакчызы Мадон Монгуш, республиканың 2023 чылда хоочуннар аразынга чемпиону Степан Түлүш, республиканың шииткекчилер чемпионадынга 2026 чылда шаңналдыг чериниң эдилекчизи Оолак Сат. Саглыдан хоочун шыдыраачылар Седен Ооржак, ам-даа ойнап чоруур 90 харлыг Мижит Ооржак, “Урожай” спорт ниитилелиниң 3 дакпыр чемпиону Кызыл-оол Ооржак, 2026 чылда 60 хардан өрү назылыг хоочун шыдыраачылар аразынга 3-кү шаңнал кирген Константин Ооржак, спорт мастеринге кандидат, республиканың 2010 чылда чемпиону база хоочуннар аразынга хөй удаа тиилекчи, Өвүрнүң улуг эмчизи Валерий Куулар. Херээжен шыдыраачыларга 2023 чылда республика чемпиону Галина Саая, Тывадан 2007 чылда ФИДЕ-ниң шыдыраага 1 дугаар спорт мастери, 1997 чылда республика чемпиону, Россияның прокуратура ажылдакчыларының хөй дакпыр чемпиону Валерия Куулар хамааржыр.
Спорттуң өске хевирлеринге шыырактар
Тывага хаак спорту 1935 чылда Кызыл — Барыын-Хемчик — Кызыл аразынга 800 км узун хемчээлди эрткен соонда база 1939 чылда ГТО дужаарын доктаатканы-биле 1943 чылдан калбаа-биле сайзыралды алган. Өвүрге ол үеде даргалар сургакчылаарда, кожуун төвү Хандагайтыдан Ак-Чыраа чедир хаак-биле чоруп турганын хоочуннар билир.
Торгалыгдан 30-50 км хемчээлдиң маргылдааларынга киржип чораан хоочуннар: Виктор Бадыргы, Очур-оол Донгак, Бичен Осурбай, Владимир Доржукай, Владимир Чамзырын, Сесер-оол Дун. Шыырак хаакчыларга Хандагайтыдан ССРЭ-ниң спорт мастеринге кандидат, республика маргылдаазының тиилекчизи Бабын-оол Куулар, республика чемпиону Кичел-оол Донгак, республика чемпионадынга 2 дугаар болган Клара Монгуш хамааржыр. Солчурдан республика чемпионадынга шаңнал кирип чораан Даш-оол Донгакты онзалап болур.
Конькиге маңнаарынга колдуу шупту Торгалыгдан дараазында спортчулар хамааржыр: Херел-оол Седен-оол, Дадар-оол Сандан, Николай Өдекей, Владимир Монгуш (орус Володя). Олар республика маргылдааларынга дараазында 5 хевирге: 500 м, 1000 м, 1500 м, 3000 м, 5000 м шаңналдыг черлерже кирип чорааннар.
Школачылар аразынга 5 хевирге халыырынга 1972 чылда Алексей Чамбал-оол республиканың тиилекчизи болган. Кыс уругларга 5 хевирниң түңнелинде шаңналдыг 3-кү черни Татьяна Куулар (Донгак) алган.
Чиик атлетикага узунун, бедиин халыырынга, якут халыштарга Очур-оол Донгак, Кара-оол Лопсан, Кежик Ооржак, Владимир Ооржак республика маргылдааларынга киржип, шаңналдарны ап чорааннар. Марафонга республика база бүгү Россия чергелиг маргылдааларга Владимир Чамзырын шаңнал кирип чораан.
Черниң уг-шиин тывары база альпинизм биле туризм школа бүрүзүнде эки сайзырап турган. Баштайгы удуртукчуларга альпинизм биле туризмге инструктор-методист Калим Чадамба хамааржыр.
Спорт килдизиниң удуртукчузу Мөңгүн-оол Донгак (Саглыдан) ча адарынга, шой көдүреринге шыырак спортчуларны чыып, белеткеп турган. Ча адарынга: Элбек Шагдыр (Ак-Чыраа), Виктор Достай (Хандагайты), Чымбалак Түлүш, Тамара Ажы (Торгалыг).
Шой, штанга, даш көдүрер хевирлерге: Торгалыгдан Кара-оол, Михаил, Николай, Александр Доржукай (алышкылар), Очур-оол Донгак база Даш-оол Донгак, Сергей Донгак адашкылар, Анай-оол Куулар, Бичен Осурбай, Орел Калзың-оол республика маргылдааларынга киржип чорааннар.
Спортчу гимнастика Кызылдың спорт школазынга 1950 чылда ажыттынган. Улаштыр 1960—1970 чылдарда республиканың школаларынга күш-культура башкылары калбаа-биле сайзырадып турган. Өвүрден бир дугаар ССРЭ-ниң спорт мастеринге кандидат деп атты Чаагай-оол Монгуш алган болуп турар.
Спорттуң чаа хевири бодибилдинг бистиң республикага 2020 чылдарда сайзыралды алган. Ол хевирге Чаа-Суур школазының доозукчузу Сай-Херел Түлүш ТывКУ-нуң күш-культура факультедин дооскаш, бодунуң сонуургалын чедип алыры-биле Кызылга “Кроссфит бест” деп фитнес-клубту ажыдып сонуургалдыгларны өөредип эгелээн. Бодибилдинг дээрге кижиниң мага-бодун шынганнар-биле сайзырадыры, чазаары, чараштаары болур. Сай-Херел эштери, өөреникчилери-биле хөй маргылдааларга киришкеш, 2022 чылдың “Спортчу элитазының” шаңналынга төлептиг болган. Улаштыр хей-аъды көдүрлүп, 2023-2025 чылдарда Россия чергелиг маргылдааларга киржип, шаңналдыг черлерни ап келген. Эң эки түңнели 2025 чылда Россия чемпионадынга хүлер медальга төлептиг болган.
Өвүр чону өзүп, Лорисаның оруун изеп, олимпийжи чемпионнар төрүттүнер-ле болзунам дээш, тиилелгениң йөрээлдерин салдывыс!
/ Алексей ЧАМБАЛ-ООЛ, спорттуң хоочуну.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №15 2026 чылдың апрель 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY