| Бай-Хаак школазының 110 чыл оюнга |
1916 чылдың сентябрь 21-де Верхне-Никольск хоорайга (Бай-Хаак суур) эге школа тургустунган. Макаров деп бай-шыырак тараачынның өөнге үжен хире оолдар, уругларга кичээлдерни эрттирип турган. Баштайгы директору Даг-Алтай чурттуг Анаев 1930 чылдың күзүнүнде айыыл-халапка таварышкаш мөчээн. Ынчалза-даа чоннуң кижизидилгези доозулбаан.
Документилерден алырга, школаны 1918 чылдың төнчүзүнде тудуп дооскан. Школа тудуунга суурнуң чону, өг-бүле бүрүзү шупту киржип турган. 1930 чылдарда эге школаны чеди чыл, 1940 чылдарда ортумак школа кылдыр эде кылган. Амгы кожуун библиотеказының оран-савазынга уругларны тыва дылга очулдурукчуларлыг орус башкылар өөредип турган. Уургайлыгга, Успенкага, Берёзовкага чүгле эге класстар турган болгаш, өөреникчилер Бай-Хаакче аъттарлыг чоруп азы хууда бажыңнарга чурттап өөренип турганнар. 1925 чылдан эгелеп орус болгаш тыва уруглар школа-интернатка чурттап эгелээн.
1943 чылда Бай-Хаак школазының 10 өөреникчизи Ада-чурттуң Улуг дайынынче чораан: Ойдуп-оол Оюн, Айжыы, Хүнленмей, Седип-оол, Сырат-оол Оюн, Тажы-Сат Оюн, Кежиг, Михаил Сундуй, Нордуп-оол Монгуш, Буян Тюлюш.
Бай-Хаак школазынга аңгы-аңгы чылдарда республикада, харын-даа Россияда ат-сураа билдингир кижилер өөренип чораан: РСФСР-ниң улустуң артизи, Тываның хөгжүм-шии театрының үндезилекчилериниң бирээзи К.-К.Н. Мунзук; Тываның хөгжүм-шии театрының үндезилекчилериниң бирээзи, Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи В.Ш. Монгалбии; Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Б.Д. Оюн; ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы А.Б. Сагды; Тыва АССР-ниң алдарлыг башкызы, РФ-тиң ниити билиг чырыдыышкынының тергиини, сураглыг шүлүкчү, очулдурукчу И.Ч. Эргил-оол; РСФСР-ниң алдарлыг башкызы, ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, шүлүкчү, чогаалчы, очулдурукчу А.Д. Арапчор; ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы, көскү күрүне болгаш хөй-ниити ажылдакчызы В.О. Оюн; Тываның алдарлыг транспорт ажылдакчызы Д.Д. Бегзи; Олимпий оюннарының ийи дакпыр, үш дакпыр Европа чемпиону, беш дакпыр делегей чемпиону И.С. Ярыгин дээш өскелер-даа.
Бай-Хаак школазынга алдар-аттыг башкылар база ажылдап турган: Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, РФ-тиң ниити өөредилгезиниң тергиини А.П. Абросимов, РФ-тиң ниити өөредилгезиниң тергиини М.И. Абросимова, Тыва Арат Совет Социалистиг Республиканың алдарлыг башкызы Д.А. Кимова, РСФСР-ниң алдарлыг башкызы Л.И. Серупская, Улус өөредилгезиниң тергиини, ТР-ниң хүндүлүг башкызы, РФ-тиң ниити өөредилгезиниң тергиини Л.Т. Сыч, РФ-тиң ниити өөредилгезиниң тергииннери А.С. Оюн, Л.В. Ондар, К.А. Санчай, ТР-ниң өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы В.Н. Лузянина, РСФСР-ниң алдарлыг башкызы Л.И. Семенова, РФ-тиң ниити өөредилгезиниң тергииннери Г.А. Федорова, Т.И. Санникова, К.А. Ооржак дээш оон-даа өскелер.
Бай-Хаак ортумак школазы 1970 чылдың январь айда Советская кудумчузунда чаа оран-саваже көшкен. Анатолий Михайлович Сыч баштай-ла директорлап эгелээн. 1971 Кочетовка 8 чыл, Успенкага эге школа, Межегейге, Сосновкага, Арыг-Бажынга, Балгазынга тыва класстар чок боорга, ол суурлардан өөреникчилерни чыып алгаш, Бай-Хаак ортумак школазынга өөредип, Горький кудумчузунда интернатка чурттадып турган.
Тергелиг, шанактыг аътка буду багай орус кижи интернатка суг дажып турар чүве. Кочетов школазын 1971 чылда дооскан эштерим-биле кады ол интернатка бир чыл иштинде чурттап, школага өөрендим. Интернаттың девискээринде баскетбол шөлүнге караңгылаага чедир ойнаар турдувус. Хол бөмбүүн ойнаар шөл чок боорга, долгандыр туруп алгаш ойнаар болгай бис. Эртен даң бажында туруп алгаш, Горький кудумчулааш, Степная, Советская, амгы Оюн Дамчай кудумчулааш, катап Горький кудумчузунда интернадывыска маңнап кирип кээр турдувус. Оон баскетбол шөлүнүң чанынга сула шимчээшкиннер кылыр чаңчылдыг бис.
Ол үеде кудумчуларда кижи кылаштаар орукту дургаар калбак ыяштар-биле эптей кылып каан турган. Эртен-эрте оттуп келгеш, өөренип чоруур мурнунда, ол оруктап маңнаарга, дыка эптиг. Бай-Хаак школазы спорт залдыг, күш-культура кичээлинге тааржыр: баскетбол, хол бөмбүү, мага-бодун сайзырадыр сула шимчээшкиннер кылыр янзы-бүрү спортчу херекселдиг. Күш-культура кичээлин Александр Абросимов биле бир аныяк башкы (ат-сывын уттупкан-дыр мен) эрттирип турганнар. Александр Петрович өөреникчилеринге спортка ынакшылды оттурган дээр болза, чазыг чок. Мээң база спортка сонуургалым аажок турган. Гимнастика, хаак, чиик атлетиканың школага болгаш районга болгулаан маргылдааларынга көргүзүглерим эки боорга, Александр Петрович мени Кызылдың Башкы училищезиниң күш-культура салбырынче кирерин сүмелээн. Ынчан өөренип кирери-биле шыңгыы белеткенип эгелээн мен. Күш-культура башкылары бисти дыка эки өөредип турган. 1972 чылда 9 классты дооскаш, Кызылдың башкы училищезиниң күш-культура салбырынче кирип алдым. 1974 чылда 2-ги курсту доозуптарымга, мени шеригже кыйгырткан. Ийи чыл шеригни үзе тепкеш, башкы училищезинге кээримге, күш-культура салбырын хаапкан болган. Улаштыр өөренири-биле документилеримни Минусинск хоорайның башкы училищезинче чоргузупкан болду. Ол училищени 1977 чылда доостум. Минусинск хоорайга болгулаан чиик атлетика маргылдаазынга чемпионнап-даа турдум. Училищениң иштинге гимнастикага, чиик атлетикага, хостуг хүрешке болгулаан маргылдааларга база тиилелгелерни чедип ап турдум. Хостуг хүрешке Красноярск крайның шаңналын база алдым. Бо чедиишкиннерим дээрге-ле Александр Петровичиниң ачы-хавыяазы-дыр. Хүндүлүг башкым мээң сагыш-сеткилимде ол-ла хевээр артып калган.
Бай-Хаак школазынга өөренип чораанымдан бээр 55 чыл бооп тур. Школавыстың бо сентябрь айда 110 чылдаан байырлалы болур.
Бай-Хаак школазынга кады өөренип чораан чаңгысклассчыларым аразында база Тываның төлептиг оолдары, кыстары бар: ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы Галина Агбаан-ооловна Куулар, ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Надежда Чүлдүмовна Барнакова, техниктиг эртемнер кандидады, доцент Алена Санчаевна Кысыыдак дээш оон-даа өскелер.
Амгы үеде Бай-Хаак школазында ажылдап чоруур хоочун болгаш аныяк башкыларга школаның юбилейин таварыштыр ажыл-ижинге улуг чедиишкиннерни, кадыкшылды күзевишаан, байырымны чедирип ор мен.
/ Сергей ОЮН, ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn