Бичии уругларга чогаалдар бижиир чогаалчылар эвээш. Чүге дээрге бичии оолдар, уруглар сонуургай бээр дыка солун чогаалдарны бижиир кижи бир янзы салым-чаяанныг болур. Бир эвес тыва чогаалчыларны алыр болза, бичии уругларга чогаал бижиир чогаалчылар каш-ла санныг – холдарывыстың салааларының санынга-даа четпес. Ол ховар чогаалчыларның бирээзи Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Александр Шоюн. Чогаалчы 1956 чылдың август айның 4-түң хүнүнде төрүттүнген. Бодунуң төрүттүнген айының дугайында чогаалчы шүлүктеп каан.
АВГУСТ
Хову-шөлдер, шынааларга
Хоор тараа алдынналыр.
Машиналар, комбайннар
Байлак дүжүт ажаап кирер.
Кээргеннер пөштер баштап,
Бышкан тоорук сайын чыып чиир.
Хемнер суунда оожум чалгыг
Бырлаңайнып чайнап чыдар.
Арга-эзим өңүн солуп,
Алдын күстүң кээрин оштаар.
Элбек дүжүт “үүжелээн”
Энерелдиг август ай ол.
Элбек дүжүт үези август айда төрүттүнген болгаш, Александр Сан-ооловичиниң чогаадыкчы ажылы база байлак болган. Ону чогаалчы бичии номчукчулары уруглар, оолдар-биле үлежип чоруур. “Балыктар аштай бээр”, “Чылдың үелери”, “Кандаай чоор?”, “Сонуургакпай” дээш өске-даа чогаалдар номнарын уругларга белек кылдыр бижээн.
Александр Шоюн уругларга чүгле солун чогаалдар бижип чоруур эвес, бичии уругларга солуннарны, журналдарны парлап үндүрер буянныг ажылды чорудуп келген. “Сылдысчыгаш” солунну катап тургускан, “Алдын-кушкаш”, “Салгынчыгаш” журналдарны амгы үеде үндүрүп, аңаа бичии уругларга чогаалдарны парлап турар.
Кижи бүрүзү төрүттүнген айлыг. Чогаалчының “Чылдың үелери” деп номундан айлар дугайында шүлүктерни номчуңар.
ЯНВАРЬ
Арыг-кылаң ак-көк дээрде
Алдын хүннүң херелинге
Аккыр харлар кылаңайнып,
Айыраңнап, чайнап чыдар.
Мөңгүн хыраа аразындан
“Мөңге ыдык негей тоннуг
Шивижиктер бис, бис” дээнзиг,
Чиңгир-ногаан көзүлгүлээр.
Дүнелерде улам чырып,
Түмен сылдыс чивеңнежир.
Шыырныктыр хаарып келир
Чывар сооктуг январь ол-дур.
ИЮНЬ
Аян туткан хектиң үнү
Аргаларга чаңгыланыр.
Мөңгүн шалың чечек, көкте
Мөндүңейнип кылаңнажыр.
Шартылаалар соксаал чокка
Чарыштыр эдип келир.
Теректерден аккыр чөөктер
Дезип, дойлуп, саарлып дүжер.
Эң-не узун чырык хүннер,
Эң-не кыска чылыг хүннер,
Кайгамчыктыг ногаан бойдус
Хайырлаан өй июнь ай ол.
НОЯБРЬ
Даңгаар эртен оттуп келгеш,
Дашкаар көөрге, ак хар чыдар.
Арга-эзим кылаң-кылаң,
Аккыр хыраа эштип алыр.
Хемнер, хөлдер, хөөлбектер
Хевис дошту шугланыптар.
Дүвүлүг хат ында-хаая
Дүнелерде кылыктаныр.
Ак-көк дээрде айы чыраан,
Айыраңнаан сылдыстарлыг
Кышкы үе кээрин сөглээн
Хыраа, харлыг ноябрь ол.
ДЕКАБРЬ
Үнген хүн-даа чалгаараанзыг,
Үр-даа болбайн дораан ажар.
Түмен сылдыс караа чидиг,
Дүннер дурту дыка узун.
Кылаң хыраа чайынналыр,
Кылын дожу чайындылаар.
Соок-Ирей, Харжыгаштар
Чонну эргип аалдап келир.
Хөлге, хемге кылын доштуг
Көвүрүгнү сиилбип тудар.
Чыккылама чывар сооктуг
Чылдың айы – декабрь ол.
Чурукту хууда архивтен алган.
“Шын” №29 2026 чылдың июль 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn