Удавас октябрь 1-ниң хүнүнде Самагалдайның уран чүүл школазы 60 чылдаан оюн эрттирер. Ол улуг болуушкунга уткуштур ук школаның үндезилекчилериниң бирээзи, баштайгы директору, ачавыс Авый-оол Дадарович Симчиттиң сактыышкынын, боду амгы үеде чок-даа болза, чонга бараалгадып тур бис.
Оюнмаа МОНГУШ.
1965-1966 өөредилге чылында Берт-Даг ортумак школазынга ажылдап турумда, школа директору Чажын-оол Сүлдүм Кызылга бир улуг хуралга киришкеш келгеш, уругларны хөгжүмге өөредириниң талазы-биле кожуун төвүнге уругларның уран чүүл школазын ажыдарының эргежок чугулазын тайылбырлап чугаалады. Ол чугааны деткип, школаның башкылары ат-сывымны адап, бо башкы кончуг тааржыр-дыр деп айтып сүмелээннер, а мээң бодап-ла чораан күзелим ол чүве.
Кызылдың уран чүүл училищезиниң директору Алексей Пановка чедип, күзелимни чугаалаарымга, аажок деткээш, Тыва АССР-ниң культура сайыды Матпа Самбууевич Хомушкуга чедире берди. Сайыт Самагалдайга уругларның музыка школазын ажыдарының дугайында чүүлдү база деткип, райкүүскомнуң удуртулгазы-биле сүмележирин чагаан, Культура яамызы биле Уран чүүл училищези дузалажыр болган.
СЭКП-ниң Тес-Хем райкомнуң, культура килдизиниң, киночеткизиниң, өөредилге килдизиниң даргаларын чыып хуралдааш, Самагалдайның музыка школазын ажыдар доктаал, шиитпирни хүлээп ап, интернаттың бир корпузун амгы уран чүүл школазының бажыңы кылдыр берген.
Ынчан контрамарка суугуларны одап турган. Музыка өөредиринге таарымчалыг кылдыр улуг-улуг өрээлдерни бичеледир дээш кылыр ажылдар эңдере. Улуг өрээлдиң ийи талазынга манзалар каккаш, ханаларын кара саазыннааш, аразынга хирээнди уруп, тырыыр, оон башка кожа өрээлдерде баян, фортепиано даажы бот-боттарынга шаптыктай бээр-ле болгай.
Тудуг ажылын, септелгени кылыры-биле орус ирей Терентьев, тыва акый Василий Бүрбү иелээ-ле ажылдап кирипкеннер, бодум база оларга дузалажып турдум.
Чамдык даргалар музыка кичээлинге таарымчалыг кылдыр өрээлдер кылырының ужур-дузазын билбейн, чугайлааш, будааш, өөренип эгелей бериңер деп-даа турдулар. Септелге узап, тудуг материалдары садып алыр акша-көпеек чарыгдалы көвүдээн. Даргалар-биле изиг-изиг маргыжып-даа тургулаар бис.
Чаа өөредилге чылы эгелээр деп барган, а септелге ажылы ам-даа доозулбаан. Кызылдың уран чүүл училищезиниң доозукчузу, аныяк башкы Анна Ногаан-ооловна Чооду (Оюн) база ажылдаары-биле чедип келген. Ам канчаар, чамдык кылдына берген өрээлдерге уруглар, оолдарны фортепьяно, баянга иелээ өөредип эгелей бердивис.
Культура яамызы школага үш баян, ийи фортепьяно, пластинкалар салыр ийи проигрыватель берген. Өөренирин күзээн оолдар, уруглар эңдерик. Ийи башкыга чүък аар-ла турду. Септелге ажылы сентябрь төнчүзүнде мүн-не доозулган.
Школаның ажыдыышкыны октябрь 1-де байырлыг байдалга эрткен. Ынчангаш райкүүскомнуң оралакчы даргазы Николай Васильевич Чындыгыр училищеге кады өөренип чорааны Каң-оол Баазаң-оолду Чыргалаңдыдан көжүрүп эккелгеш, школавыска ажылдатты. Үш дугаар башкы кээрге, ажылывыс чиигээн.
Ажылывыс шуудаан, өөреникчилерниң өөренири кызымак, уран чүүлге сонуургалы-даа аажок. Дараазында чылын чаңгыскурсчуларым Дарья Макпан-оол (Лакпа), Елена Нурсат хылдыг хөгжүмге уругларны өөредип эгеледилер, ооң соонда Ёнаа Идамчап башкы чурулга клазын ажыткан. Ам музыка школазы уран чүүл школазы кылдыр ады өскерилген.
Чаа-ла чээрби хар ажа дүжүп чоруур аныяк кижиге школаның таваан салып, эгелеп каары белен эвес болган. Арга-дуржулгазы улуг, хоочун ажылдакчылар культура килдизиниң эргелекчизи Эртине Чооду, кино четкизиниң даргазы Булат Ширнен – бо даргаларның ачы-дузазы, арга-сүмези-биле Уран чүүл школазын ажыткан бис. Оларның-биле 15 чыл хире кады ажылдадым, хүндүлүг өгбелеримни чылыы-биле сактып чор мен.
1996 чылдың октябрь айда школаның 30 чылдаан юбилейинде Каң-оол Далай-оолович, Анна Ногаан-ооловна үжелээ школаның төөгүзүн сактып бижип бердивис, чогум бодум ол байырлалга киржип шыдавадым, а 40 чылдаан юбилейинде барып кириштим. Школаны бүгү талалыг чаарткан, арыг-силиг, өөреникчилер, башкылар-даа хөй. Сагыш-сеткилимге аажок өөрүнчүг болду. Кожуунувус төвү Самагалдайны юбилейге уткуштур аажок чаагайжыдып чаартканы эки-дир, Уран чүүл школазының коллективин (директору Чинара Аракчааевна Сандак) шаңнап мактаанынга чоргаарландым, ынчангаш аныяк коллективке улуг-улуг чедиишкиннерни күзедим.
/ Авый-оол СИМЧИТ, Самагалдайның уругларның уран чүүл школазының баштайгы директору.
Ноябрь, 2008 чыл.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №35 2026 чылдың сентябрь 10
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn