Ынчан чеди харлыг турган-дыр мен.
Куйлуг-Хемниң Улуг-Хемче кирген аксынга, кезек теректерлиг, хараганныг бедик эл кыры дазырашка, кырган-ачам суг чаа-ла көжүп кээп, күзеглеп чыткан үези чүве.
Бир кежээ кырган-ачам:
— Бызааларың кайда чорлар, оглум? Киирип, кажаалап каан болзуңза — деп, улуг-бичелиг серээлериниң дадын аштап, ытпактыг диштерин эде-хере чидидир эгеп олурган. — Бо дүне чырыдып балыктаар бис, ачаң суглар келгенде — дей-дир.
Авам, ачам Чаа-Хөлге садыг черинге ажылдап турган, а мен кырган-ачам сугга чайлааным ол. Ачам суг шөлээлеп алгаш дүүн-не келген, оларның эккелген конфет-чигириниң амданы аас иштинде ам-даа хоюг-хоюг.
Черге дээр-дегбес-ле халып чоруптум. «Балыктаар... чырыдар... мени алыр болган... Оой, экис оой...» деп-ле иштимде амырап, ырлап шоорлавышаан, бызааларны бөле шаап эккелдим.
— Бызааларны кажаалаптым, кырган-ачай! Ам чүнү кылыйн — деп, шаараш кажааның аксын, ууп чадай-чадай, дуглай идип, кежээленип алгырдым.
— Ам бээр кел, оглум. Мону кылыш, бо сыптар баксыраан-дыр.
Кырган-ачам күзегден көжерде шырыш аразынга чажыра азып каар, шыгжап каар серээлериниң сыптары ирип, баксыраан болган. Баш удур кезип, кургадып, белеткеп каан суук тал сыптар-биле солуй сыптап кежээлээн бис. Серээ бүрүзүнге хендир база шарыыр. Серээни согуннаарга, сугже оксундура берзе, ол хендир салбас. Эң улуг серээниң ытпактыг диштери сес чедип турар.
— Мындыг улуг балык база бар боор бе, кырган-ачай? — деп, улуг серээниң диштерин кайгап көрүп олура, айтырдым.
Кырган-ачам мени будумдан бажымга чедир көре каапкаш:
— Сенден-даа улуг балыктар бар-дыр ийин, оглум — дээш, каттырып каан.
— Ий дадайым! Чүдек-даа улуг боор чүве-дир, але?!..
— Мезил, шортан, мыйыт, бел дээш улуг балыктар Улуг-Хемде бар болдур ийин. Эң улуу бел боор ыйнаан, оглум.
Чоруптарывысты четтикпейн манап турган мен. Хүн теректер ындынче чавызап бада-даа берген болза, ооң чырыы будук, бүрү аразындан чидиг, алдын-сарала кылдыр сылдысталып, херелденмишаан. Хүн ам-даа бедик.
Кырган-авам, авам, кожавыс аалдың уруу Уйнук угбай суглар далган быжырган.
Оңгар-оол ашак эът дүлүп, паштанган. Ачам хараганнар аразындан шаараш демир колдуктап алган кылаштап келди. Хеме бажынга шала бурунгаар астындыр быжыглап алгаш, от салып, балык чырыдар ожуу ол чүве бооп-тур.
— Бээр чемнениңер, балыкчылар, че. Эът сооду — деп, Оңгар-оол ашак бузу бурулаан деспизин тудуп алган, бисти кыйгырган тур.
Чем үезинде мени чорудар, чорутпас дугайында чугаа үнүп келген. «Суг-чар... чаш кижи... дүне коргунчуун... дадайым...» дээн авам сугларның кезек када изиг-изиг апарган чугаазындан бичии ынай-ла апарган мен.
— Ча, ажырбас. Карак-кулак чок шаап чоруур эвес, оожум хемелеп чоруур чүвени. Ашак болган эр-дир, бо шыдаар. Оон ыңай кырган-ачазының аазаан аксы база бар болгай — дээш, кырган-ачам олурган улустуң шуптузун эргилдир көрүп кагды. Ооң чугаазы дүрүм-биле дөмей, кым-даа маргышпады. Чорутпазы ол-дур дээш сестип, харын-даа коргуп, шыкпыыш көрген эник ыт дег апарган олурдум ыйнаан, улузум менче көргеш, каттыржып кааннар.
Чем соонда кырган-ачам:
— Че, караңгылаваанда хемни кежип, улуг мугулдурже чоокшулап алыылыңар. Оозу эки боор. Улуг агым чок, суу турум, ортузу баларлыг-даа болза, эрик кыдыы арыг, тереңи-даа, сыыгы-даа бар чер. Балык ында-ла ыйнаан ол, че — дээш үнүпкен.
Кырган-ачам бир улуг хеден шоодай ишти чарып белеткеп каан кургаг чээрген чүктээш, ачам ожук биле серээлерин туткаш, хемче кирипкен. Мээң туткан чүвем — хөөлүг кара хап. Ооң иштинде безерек хола паш, шай, дус, далган бар.
Авам мээң багай чучаам тудуп алган маңнап кээп:
— Дүне соой бээр, кедип алыр сен, оглум — дээш, оозун меңээ колдуктады каапты.
Хемеге олурупканывыста ачам:
— Өрү чоктап-чоктап, кежер бис бе? — деп, кырган- ачамче көре-дир.
— Чок, моон дорт кежээлиңер. Мугулдурнуң адаа талазындан үне бээр бис. Балыктап эгелээр черивис ол — деп, хем ол чарыында улуг ортулуктуң чирие берген эриинче айтып, кырган-ачам тайылбырлап кагды.
Улуг-Хем күзүн сыыгай бээр, ынчангаш шапкыны аажок апаар чүве болгай. Бистиң кежер черивис база ындыг. Хүн ашкан, кежээки имир. Ачам шыырак кижи эжерге, хемевис бурунгаар үзеңейнип, чалгыгларны чайтыладып кежиптивис. Хем эриинге өскен болгаш, улуг сугдан белен-селен коргар эвес бис, ынчалза-даа караңгы имирде сезинчиг. Сугже көөрге, дүп чок караңгы. Ажа берген хүннүң сөөлгү имиргей хаяазынга чалгыглар кылаш-кылаш кыннырга, ынаар-мынаар дезип дырлаңнаан эңме-хаяажок чыланнар-даа сагышка кирер.
Саадаан-даа чүве чок, шында-ла, мугулдурнуң адаа талазындан үнүп келдивис. Хемени сайлыг эрикче элээн үндүр тырткаш, балык чырыдар ожуувусту быжыглап кагдывыс. Эки караңгылазын дишкеш, чанывыста озаңдан ыяш чыып, от салып, шай-даа хайындырып иштивис.
— Караңгылазын харын. Балык кежээки одарын эрттирип, тодуп алзын. Шортан болза кежээ кончуг шимчеген. Мезил соокта эрик сыыгынга кээр, изигде ханы оңгарларга турар боор чүве. Балык ханы турар болза, серээни сугже шаа-биле киирип шанчар, але. Моюн дөзү эки боор. Таптыг көөр, дааш-ла үндүрүп болбас, хеме хок кылбас. От чанында кижи отту үспес, хөй база салбас — деп, кырган-ачам биске чагывышаан, таакпылап олур.
Кырывыс-биле өдүректер шииңайндыр ужуп эрткеш, үстүү талавыста сугда хонупканы дыңналды.
— Энир чылын улуг шортан шашкаш, хемеден чайлы бээр часкан чүве болгай — дээш, ачам оожум каттырып кагды.
— Ийе, ынчалдың харын. Серээ сывындан так туттунуп алгаш чытпайн, салыптар болгай. Серээ сывында багның херээ чүү боор...
— Ол аразында уттундура бээри ол чүве ыйнаан. Мында бел бар бе?
— Улуг-Хемде бел чүге чок боор ийик, бар-ла болгай. Чогум бо мугулдурда та кандыг. Че, шимчеп тураалыңар, ам ажырбас боор — дээш, кырган-ачам даңзазының хүлүн олурган чудуунга «ток-ток» кылырга, даажы караңгыже ынаар-ла чаңгыланып чоруй барды. Кырган-ачам хүүрээн туткаш, хеме соонда олурупкан. Балык шанчар кижи ачам апарган.
— Одуңар ам кыпсып алыңар. Чырык чанында улус таптыг көөр эвеспе. Ыяш-даш, ос-озан таварышса, мээ медээлеп чоруур, ояр-кыяр апаар болгай. Балык көргеш, девидеп болбас, далажып болбас — деп, кырган-ачам катап-катап чагып, ооң үнү караңгыдан шыңгыы-шыңгыы дыңналып чору.
Кургаг тос-биле былдалап, дем-не белеткеп каан одувус хүрүңайнып-ла үнген! Оттуң чоок-кавызы эрик чедир чырык, оон ыңайгызы хөө кара кылдыр дам муңгашталып, кезек када чүү-даа көзүлбейн баар. Ынчалза-даа үр болбаанда карак өөрени бээр — оозу эки. Аажок сонуургап көрүп чор мен. Сугда озаң-ос хамаанчок, бичии байлаңнар безин тода көстүр. Суг дүвүнде элезинде чыдар балыктың танактары оожум аңгаңайнып, тынып чыдары безин илдең. Ол хоюп ыңай боорга, элезин сайы ээргииштелип чыдып каар. Дыка солун.
Эрик аайы-биле чоруп-ла орар бис. Эрик кыдыы терең-даа апаар, сыык-даа апаар, суг көрүнчүк дег арыг. Ол аразында ала-бугалар, ак-балыктар каш-даа таварышкан. Ачам оларны тоовайн чор. Чүге серээлевес кижи боор деп мен шала хараадаар-даа мен. Элээн үр болу берген. Бир черге ачам холун көдүрүп, кырган-ачамга «Оожум!» деп медээлей каапкан. Ынчангаш боду дам ээгип, хеме эриинден суг дүвүнде чыдар кулаш дурту хире чудукту-ла ылавылап көрдү. Оон карак салбайн, оожум хөндүрлүп кээп, серээзин аайлай туда бээрге, ол «чудукту» топтап көре бээдим ийин оң. Карак-ла бо! Ол чыдар чоон «токпак» шаажаң аксы дег карактарлыг, өшкү чарыны дег чакпаларлыг медээжок улуг балык апарган! Аксы оожум аазаңайнып, шимчеп чыдыр, танактарының дужунда элезин куму ыңай-бээр саарлып, ойнап турар. Тынып чыдары ол. Оон ыңай орта көрүп четтикпейн барган мен.
Ачам серээзин сугже элээн оожум суп чоруй, күш-биле шашкан-на! Суг дүвүнде частыышкын болу берген чүве дег, довурак-доозуну дойлуп үнүп, суг кыры дывылай хона берген. Ынчап баарга, ачам чавызап, дискек кырынга олура дүштү.
— Серээң сал! Баандан тут! — деп, кырган-ачам хемезиниң бажын эде тырыкылавышаан, алгыра каапкан. Ачам серээзин салыпкан. Серээ сывы сугга ол-бо көжүп салдап, кочуңайнып туруп-туруп, элээн болганда шимчевейн барды.
— Дадайым, чүү-дүр!
— Бел хире-дир. Улуг балык-тыр. Чүү кончуг чоор, ачай?! — деп, ачамның үнү безин өскерли берген. От чырыынга хаваанда дери кылаңайны-дыр — девидээни-ле илдең.
— Элекке сула салба. Балыың холга билдинип турар кылдыр бааң чыыра тыртып ал. Одуңарны элээн немептиңер — дээш, кырган-ачам сугдан куурарып үнүп келген довурак-доозуннуг дээрбектен хемезин бичии чайлады эшпишаан, чугаалай-дыр. — Мен шортан ыйнаан дээш, дүш чок орган-на болгай мен. Бел-дир деп чоп чугаалавас чүвел?!...
— Ону чугаалаар чай алынмаан чүве-дир ийин. Сактырымга-ла, ыңай боор ышкаш болду. Ам уштуп көрейн бе?
— Оожум тырткылап көрем. Өлбээн болза, катап шимчеп үнер ол.
Ачам хендирден оожум тыртарга, серээ сывы холунда келди.
— Шимчевейн-дир.
— Ынчаарга оожум ужул. Чирли бербезин, серээден ышкындыра бербезин ...
— Мээң эмискиктеп өстүрүп кааным өскүс Өле-Бызаамның бажы дег улуг баш сугдан уштунуп кээрге, артында-ла сырбаш дээн мен.
Ачам ол улуг балыктың танактарындан ийи холдап өрү көдүрерге, эмиг дужу чедип турар, ол хире улуг, аксы дээрге — чер ажа. Мээң он-даа чудуруум хос кире бээр чыгыы. Ии, дадай, шын-шыннап, дендии-даа улуг балык болган!
Аалга чедире бээривиске, улус шуут кайгаан. Авам ышкаш кортукпайларның аңаа дээринден безин коргуп турганын чугаалааш-даа канчаар...
Октябрь ТУҢ-ООЛ, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Чурукту хууда архивтен алган.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...