• Игорь ИРГИТ, ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Шүлүкчү, прозачы, очулдурукчу Игорь Иргитович Бадра (чогаалчы ады Игорь Иргит) 1952 чылдың август 24-те Кызыл хоорайга төрүттүнген. Школачы Игорьнуң баштайгы шүлүктери 1960 чылдарның ортаа үезинде бичии уругларның “Сылдысчыгаш” солунга парлаттынган. Шүлүкчү салым-чаяаны улам сайзырап, ханы уткалыг, уян лириктиг хөөннерлиг шүлүктерни Игорь Иргит бижип, “Тываның аныяктары”, “Шын” солуннарга, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң “Улуг-Хем” чечен чогаал сеткүүлүнге парладып турган. Ооң шүлүктериниң баштайгы чыындызын “Чалыы үем” деп ат-биле 1984 чылда Тываның ном үндүрер чери парлап үндүрген. Ол дээрге аныяк шүлүкчүнүң чогаадыкчы чоруун бедии-биле үнелээниниң херечизи. “Авамның ынак аңгырлары” (1990), “Кинчиниң сорбузу” (2008), «Элдептиг кижилер» (2008) деп шүлүктериниң номнары парлаттынган. Бодунуң шүлүктеринге чараш аялгаларны бижээш, боду гитарага ойнап, ырлап чораан. Оларның бирээзи “Ынакшылдың сүлдези” шүлүк.
Ынакшылдың сүлдези
Сылдыс бүрү ынакшылдың сүлдези дег,
Шыны херек, бүзүрелим ышкындырбас.
Караңгыда арбын сылдыс аразында
Хайыралыг сылдызывыс кайыл, сарыым?
Аяс, арыг кудай хиндиин чиңгиртилей
Ай, Хүн ийи кожалаштыр чырый берди.
Сактырга-ла, үр-ле болгаш дүжүп келген,
Сагынышкан ийи чүрек кыптыккан дег.
Сээң-биле бис ийи Ай, Хүн дег бис,
Сеткиливис – алдын, мөңгүн өшпес херел.
Мен чок болза, каптагайга Ай-даа үнмес,
Сен чок болза, өртемчейге Хүн-даа кыппас.
Тыва дылым
Орус дылда, кожаң ырга ынаам аажок,
Ол дыл дээрге чуртталгамның чамдыы дээр мен.
Перси дылда бижээн шүлүк аайлашкан,
Белен болгаш дүлгээзинниг чараш дээр-дир.
Француз дылды дыңнаарымга, чараш-ла-дыр,
Бырлаңнашкан чалгыглар-даа сагындырар.
Испан дылда ырлар дыңнааш, шыдашпас мен,
Эрим хайнып, сыным бедип хертее бээр.
Ол-ла кѳвей янзы-бүрү дылдар шупту
Онза чараш, үнелиг деп демдеглеп каайн…
Ынчалза-даа мээң хуумда чарылбазым,
«Ынак мен» деп чугаалааным чаңгыс дыл бар.
Айдың дүне ѳпей ырын ырлап оргаш,
Авамның мээ чаяап берген эртинези –
Чидиг чепсээм, ѳѳрүшкүм, муңгаралым,
Чигзинижим, ынакшылым, изиг ханым,
Өлүп чыда байырлажыр сѳѳлгү сѳзүм,
Өртек билбес байлакшылым – Тыва дылым.
Дүжүң болзун
Хүн эрткен, дүн-даа келген.
Кайгамчыктыг чараш арның
Караңгыда көзүлбес бол,
Күштүг соккан чүрээң даажы дыңналы-дыр.
Хүлүмзүрээн эриннериң ошкап кагдым.
Хамык бүгү бодалдарым эстип, чидип,
Кара чаңгыс ынакшылга уярадым.
Күннээр туржук, тынарындан сестир-дир мен.
Сактырымга, чалыы, чаагай аас-кежиим
Эмин эрттир нарын, хээрек, бустуучал дег:
Чаңгыс чүгле чандыр сөглээн, доңгун сөзүм
Эдип хоржок уржуктарны үндүргү дег.
Чаражым сээ өпей ырын ырлап берейн,
Эрге-чассыг ынакшылым дүжүң болзун.
1984 ч.
Сөөлгү сөзүм
Сөөлгү сөзүм кышкы болза, сүрээдеве.
Сөөлгү сөзүм каргыш болза, хорадава.
Сөөлгү сөзүм човуур болза, кээргеве,
Сөөлгү сөзүм ыы-сыы болза, хараадава.
Сөөлгү сөзүм сөглеттинмейн артып калза,
Сөөгүм тудуп, маанайдан номчуп каар сен.
Сөөлгү оруум ужу болур чевээм орта,
Сөңнээн дашкаң долдур куткаш, салып каар сен.
Сөглеттинмээн сөөлгү сөзүм бир-ле катап
Сөөлүнде сүнезиним чугаалап бээр,
Сөөлгү сөзүм сеткилинге таарышпаза,
Сөөлгү катап буруум минийн, өршээп каар сен.
1991 ч.
/ Игорь ИРГИТ.
Чурукту архивтен алган.
«Шын» №33 2026 чылдың август 27
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn