Делегей чергелиг IV буддийжи шуулганга уткуштур, Тывага сарыг шажынның төөгүзүн сайгарбышаан, он-он чылдар иштинде хоруп каан турган сарыг шажын Тывага катап тургустунуп турда, бодумнуң киришкеним болгаш херечизи болганым болуушкуннарны сактып бижидим.
Сарыг шажын болгаш Тыва Арат Чазак
2007 чылда Тываның төөгүзүн бижээн «История Тувы» деп орус дылга үнген эртем-шинчилел номунуң 2-ги кезээнде совет үеде бижээн номнарда кирбейн турган чүүлдерни киирген.
Тыва Арат Республиканы 1921 чылда тургускан соонда, саны 22 чедип турган хүрээлер өнчү-хөреңгилиг, мал-маганныг, черлиг, одар-белчиирлиг артпышаан, садыг-саймааны база чорудуп турган деп үстүнде айыткан төөгү номунда бижээн. Улуг хүрээлер муң-муң шээр болгаш бода малдыг турган.
Баштайгы Тыва Арат Чазактың удуртукчулары биле ажылдакчылары барык шуптузу ламаларга хамаарылгалыг диген. Чижээ, ТАР-ның үндезилекчилериниң бирээзи, баштайгы чазак даргазы Монгуш Буян-Бадыргы билдингир моол лама Оксал Уржуттуң өөреникчизи болуп турар…
Революция бетинде турган 22 хүрээге немештир ТАР тургустунган соонда, Каа-Хем кожуунга Дагылган (1922), Инек-Даш (1925), Таңды кожуунга Эртине-Булак (1922), Межегей (1923) болгаш Чагытай (1926), Эрзин кожуунга Тарлашкын (1922), Торгат (1925) болгаш Баир-Нур (1925), Барыын-Хемчик кожуунга Сарыг-Булуң (1926) хүрээлери туттунган.
ТАР-ның баштайгы удуртулгазы чонну үжүк-бижикке өөредирде ынчангы хүрээлерни, дуганнарны ажыглавышаан чаа школаларны тудар деп планнап турганындан, революция соонда чаа хүрээлер немештир туттунган деп база болур.
Россияның большевиктиг намының Тывада төлээлери 1924 чылда шажын-чүдүлгеден шиитпирлии-биле ойталаарын Тыва Арат Чазакка сүмелээрге, Буян-Бадыргы баштаан удуртулга аңаа чөпшээрешпейн, сарыг шажын-биле тыва ёзу-чаңчылдар болгаш тыва культура тудуш деп айытпышаан, бо нарын айтырыгны чидиглендирбес дигенин база үстүнде төөгү номунда бижээн.
Ынчалза-даа 1924 чылдың декабрьда ТАРН-ның Төп комитединиң хуралынга ламаларга хамаарыштыр баштайгы хоруглуг чүүлдерни хүлээп алган. Улаштыр 1926 чылда хүлээп алган ТАР-ның Үндезин хоойлузунга шажын-чүдүлгени күрүнеден аңгылаар, шажын-чүдүлге кижи бүрүзүнүң бодунуң амы-хууда херээ деп чүүл ТАР тургустунган соонда, бир дугаар көстүп келген...
Тывага баштайгы буддийжи шуулган
1927 чылда Чазак хуралынга шажын-чүдүлгеге хамаарылга дугайында айтырыгны Үстүү-Хүрээге ламалап чораан, Сайыттар чөвүлелиниң даргазы апарган Дондук Куулар катап көдүрген соонда, ламалар айтырыын сайгарар комиссияны тургускан. Чаа тургускан комиссияның сүмелээни-биле 1928 чылдың март 8-тен 12-ге чедир Кызылга бүгү Тываның ламалар шуулганы болуп эрткен.
Ол шуулганга 33 делегат Бурятиядан (Россия), Моолдан, Тибеттен буддийжи аалчылар-биле кады киришкенин барымдаалааш, ону Тывага баштайгы делегей чергелиг сарыг шажын шуулганы деп болур. Аңаа Тыва Чазак даргазы Дондук Куулардан аңгыда, ТАРН-ның Төп комитединиң чиңгине секретары Соднам Монгуш илеткел кылганнар.
«Будданың өөредии-биле Маркстың болгаш Ленинниң өөредии дөмей болуп турар!» деп шуулганның делегаттарының бирээзи демдеглеп турганы солун.
«Шажын-чүдүлгени күрүнеден аңгылааны, тыва чоннуң чамдыызын хоойлудан дашкаар болдурганывыс ол-дур!» деп туруштуг турган болгаш шажын биле күрүнениң кады сайзыраарын чедип алыр сорулгалыг турган ТАР-ның Чазак даргазы чораан Даа кожууннуң Шемиден Дондук Куулар сөөлүнде барып репрессияга таваржып, 1932 чылда Монгуш Буян-Бадыргы-биле кады актыг черге контрреволюсчу чорукка буруудаттырып, адып шииттиргеннер!
Баштайгы сарыг шажын шуулганы болган соонда, Тывага ламаларның хуурактар-биле катай саны 3500 кижи четкен деп бижип турар.
Шажын-чүдүлгени, хүрээ-хиитти Тывага хорааны
Баштайгы сарыг шажын шуулганынга ТАРН-ның чиңгине секретары киришкен-даа болза, Намның идии-биле ол-ла чылын ТАР-ның Биче Хуралы «Шажын-чүдүлгени күрүнеден аңгылаар дугайында» хоойлуну хүлээп алган турган. Улаштыр 1929 чылдың январьда Намның Төп комитединиң пленумунга феодал-теократтыг чүүлдерден арыгланырының болгаш шажын-чүдүлгениң социал-аңгы (класс) дөзүн узуткаарының дугайында шиитпирин күүсетпишаан, ТАР-ның Биче Хуралының тускай доктаалы-биле хүрээ-хииттиң өнчү-хөреңгизин хавырган, ламаларны күрүнеден ыраткаш, оларны репрессияларга онаап, шөлүп, адып-боолап эгелээнин билир бис...
Сарыг шажынны, ламаларны Тывага кым узуткааныл?
Шажын-чүдүлгени, хүрээ-хиитти Тывага узуткаар, ламаларны шөлүвүшаан, истеп-сүрер, адып-боолаар деп шиитпирлерни кымнар хүлээп ап турганыл, ол шиитпирлерни кымнар күүседип турганыл деп айтырыгларга эртемденнер төөгү документилеринге даянып тургаш, тодаргай харыыны черле бээр ужурлуг... Ол ышкаш Тывага шажын-чүдүлгениң төөгүзүн тодаргай сайгарган тускай эртем-шинчилел ажылдарын уламчылаары чугула.
Мээң амы-хууда сайгарганым түңнелинде, бо бүгү ТАР үезинде Москвада Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединиң 1929 чылда баштайгы тыва доозукчуларының бирээзи Салчак Тока эрге-чагыргага келгениниң соонда болган деп бодаар мен.
Тыва Арат Революстуг Намының Төп комитединиң чиңгине секретары апарган С.К. Токаның: «Тываның ажыл-ишчи арат чону Делегейниң чоннарының өндүр адазы Сталинге чүдүп чораан, чүдүп чоруур болгаш ам-даа чүдүүр!» диген сөстери ол дугайында херечилеп турар.
А хүрээлерни кымнар узуткааныл дээр болза, ТАР-ның Баштыңының кыйгызынга алыскан хувискаалчы тыва аныяктар дизе частырыг болбас.
Ол дугайында 1929 чылда Тывага кээп чораан австрий эртемден О. Менхен-Хельфен херечилеп турар. Ооң «Ламаларга эмнедип болур бе?» деп айтырыынга тыва аныяктар «Ёзулуг хувискаалчы кижи төвүт эмнээшкин алырының орнунга, өлгени дээре! Төвүт эмнээшкин дузазы-биле дириг арткан кижи ёзулуг бужартаан болур, ону Намдан хөөглеп үндүрер ужурлуг!» деп харыылап турганнар.
Төвүт эмнээшкин салбыры ТАР үезинде Кызылга ажыткан баштайгы эмнелгеге турган, ону хүрээ-хиитти хораан соонда, хаап каапкан болуп турар... Ол-ла үеде Шагаа уткууру дээн ышкаш үндезин тыва ёзу-чаңчылдарны база хораан болуп турар.
Оон бээр-ле эрткен чүс чылдың 90 чылдарынга чедир Тывага сарыг шажын хоруглуг, чажыт байдалче шилчээн турганы ол.
Тывага сарыг шажынның катап тургустунганы
1930 чылдарда Тывага узуткаттынган сарыг шажын чүгле 1990 чылдарның эгезинде чажыт байдалдан үнүп, тыва ёзу-чаңчылдарны эгидип эгелээни-биле холбашкан.
Тыва эртемденнер Каадыр-оол Бичелдей, Кара-кыс Аракчаа баштаан идепкейжи аныяктар эгелекчи бөлүктү тургузуп, партия, совет күрүне органнары хоруп турда-ла, чоннуң идии-биле 1989 чылда тыва театрның ийи дугаар каъдынга баштайгы Шагааны уткуп демдеглээнин Каадыр-оол Алексеевич бо чүүлдүң авторунга сактып чугаалаан.
Ынчангы совет, партия удуртукчулары «Совет культураның алдын ордузунга эрги чаңчылдарны эгидип, Шагаа уткаан!» дээш бисти аажок шүгүмчүлээн!» — деп, ам Тываның национал музейиниң директору, дыл эртемнериниң доктору, хөй чылдарда Тыва парламентини удуртуп, Күрүне Думазының депутады чораан К.А. Бичелдей сактып чугаалап орар...
Оон эгелээш-ле чоннуң тыва ёзу-чаңчылдарже, шажын-чүдүлгеже эглир күзели күштелип, чер-черлерде ол талазы-биле чоннуң шимчээшкини эгелээнин бодумнуң киришкеним, организастааным хемчеглер база херечилеп турар.
Баштайгы Камбы-ламаны соңгаанынга киришкеним
1990 чылдың март айда болган ажык-чарлыг, чижилгелиг баштайгы соңгулдаларга киришкеш, Шагаан-Арыг хооркүүском даргазы (ам болза чагырга даргазы) апаргаш, ол-ла чазын ТАР үезинден бээр Тываның Камбы-ламазын соңгуур хуралга бөдүүн чүдүкчү болуп киришкеш, Тываның баштайгы Камбы-ламазы кылдыр Эрзинден Сандак Казак башкыны соңгуурунга киришкен мен.
Шымбай-оол Куулар биле Отчуржап Ховалыг башкыларның сөөлгү ужуражылгазы
1990 чылдың августа Польшага болган делегей чергелиг фестивальга «Цам» деп оюн-көргүзүү-биле киришкеш лауреат болган, «Фестивальдың каасталгазы» деп атка төлептиг болган аныяктарның «Күзел» театры Тываже чанып келгеш, баштайгы көргүзүүн сентябрь 10-да Шагаан-Арыгга көргүскен.
Кызылга көргүзер дээрге, даргалар чөпшээревээн «Цамны» Шагаан-Арыгга «Майдыр бурганының эргилдези» деп сарыг шажын байырлалы кылдыр көргүзерин театрның удуртукчузу Николай Куулар-биле дугурушкан бис. Сүмелешкеш, Чөөн-Хемчикте Кирбииш-Сарай деп черде чурттап чоруур улуг хелиң лама-башкы Шымбай-оол Кууларны база чалап алыр деп шиитпирледивис.
Кирбииш-Сарайдан башкыны чалап алгаш кел чыдырывыста, Ак-Туруг чоогунга Чаа-Хөлде эжи, база-ла улуг лама башкы Отчуржап Ховалыг дугайында айтырарга, ону суурда оглу сугда дээримге, олче кириптээлиңерем диди... Отчуржап Ховалыг башкының оглунуң суур бажында бажыңын билир болгаш аңаа чедире бээримге, башкы орунда чыдар болду... Кылаштаары баксыраан дээрден башка угаан-медерели чарт, чугаазы база дорт хевээр Отчуржап башкы улуг лама эжи кирип кээрге, амыраанын чүү дээр боор...
Тывага сарыг шажынның тынын тудуп чораан ийи улуг назылыг лама башкылар бот-боттарын көрүп кааш, карактары бүлдеңейнип, чажын чодуп олурганнарын амга чедир сактыр мен... Шымбай-оол Куулар башкы ынчан 93 харлыг, Отчуржап Ховалыг башкы база 90 чоокшулаан турган.
Шажын-чүдүлге Тывага сайзырап, ТАР үезинде хоругдаашкынга таваржып, ламаларны массалыг репрессияларже киирип, адып-боолап турганындан бээр шуптуну көрген, ону ажып эрткен ийи улуг өгбелеривис болур лама башкыларның бо чуртталгада эң сөөлгү ол ужурашканы 3 шак хире болган.
«Күзел» театры «Майдыр бурганның эргилдези» байырлалын көргүскени
Башкы-биле Шагаан-Арыгга келгеш, 120 аал чурттаар бажыңда чаңгыс өрээл квартиравыска, өөм ишти биле оглумну чанында подъездиде эштеривисче чорудупкаш, чаңгыс өрээлге диван-биле кожа орунга иелээн кады хонган бис...
Эртенинде Совет Эвилелиниң коммунистиг партиязының (СЭКП) Улуг-Хем райкомунуң бажыңының баарынга болган шажынчы байыр-найыр дугайында «Улуг-Хем» район солунунга Николай Танзын бижээн:
«30 чылдарны төнчүледир хүрээ-хиитти узуткап чок кылганы-биле холбаштыр «Майдыр эргилдезиниң» бо улуг байырлалы Тывага болуп көрбээн» деп бижээн турду.
Ылап-ла бүрээ-бүшкүүр, шаң-кеңгирге, демчик, сандан деп хүрээ-хииттиң хөгжүм херекселдеринге үдеткен танцы-сам көргүскен «Күзел» театрының артистериниң оюн-көргүзүү кожуун эмнелгезинден эгелээш, Шагаан-Арыгның төп Октябрьская кудумчузун өскээш, партия райкомунуң бажыңының баарынга тиккен өг хевирлиг майгынга четкеш, аңаа байырлалдың самын доостулар. Тускай чалаанывыс Тываның улуг лама-башкызы Шымбай-оол Куулар хелиң майгын адаанга олуруп алгаш, чон мурнунга судур номун номчаан.
Шымбай-оол Куулар башкының хөй чон мурнунга шажын-чүдүлгени хораанындан бээр бир дугаар болгаш сөөлгү номналы ол болчук. Сөөлүнде улуг башкы Улан-Удэниң Иволга хүрээзинге ажылдап чораан улуг лама башкы Кенден-Сүрүң башкы-биле дөмей, улус холундан чок болган деп дыңнааш, дыка хомудаан мен. Кенден-Сүрүң башкыны ол черден хуурак эндеп каан болза, Шымбай-оол Куулар башкы аңаа чоннуң өргээн каш көпеегин үптээр дээн өөдежоктарның холундан чок болганынга амга чедир бүзүревес мен. Ол херек дээш өске кижи домзактаан турган, ону үүлгеткен ийи кижи алызы барып ис чок читкеннер деп сөөлүнде билдинген.
«Майдыр эргилдезин» Шымбай-оол Куулар башкы биле «Күзел» театры эрттирген соонда, партия райкомунуң бирги секретары аажок кончуттунган дээр. 1991 чылда коммунистиг партия дүжүп каарга, чамдык ааспырак чаңгыс чер чурттугларым: «Анай-оол Мерген партия райкомунуң мурнунга улуг ламага ном номчуткан соонда, партия дүшкени ол-дур!» — деп-даа турдулар.
Ыдыктыг Хайыракан дааның Он-Кум оваазын дагытканывыс
1992 чылдың апрель эгезинде Бурятиядан чалаткан лама башкы Биликто Бальжанов келгеш: «Кем-херек үүлгеткеш, Шагаан-Арыгга херээн улаштыр эрттирип келген «химиктер» чурттап турган бажыңнардан чурттакчы чонну көжүрүп, ол ниити чуртталга бажыңнарын бустуруп турарыңар кончуг шын-дыр. Ол бажыңнарның ханаларында аар кем-херек үүлгеткен улустуң багай энергиязы сиңип каан болур» — диди-ле, «Шагаан-Арыг хоорайның кырында, кижи караанга көзүлбес кара булуттар ышкаш чүүл турупкан-дыр, ам ону арыглаар дагылга кылыр болза эки-дир!» — деп сүме катты.
Мен ону дыңнааш, Хайыраканда дуган ажыдып алгаш ажылдап эгелээн турган Станислав Серенот башкыга чеде бергеш сүмележиримге, ада-өгбелеривистиң дагыдып чорааны Хайыракан даан дагыдар болза эки диди.
Ынчалдыр бурят лама Биликто Бальжановтуң сүмези, Станислав Серенот башкының саналы-биле Хайыракан дааның Он-кум оваазының (турар черин Станислав Күжүгетович айтып берген) дагылгазын 1992 чылдың май бирээде республика чергелиг улуг байыр-найыр кылдыр организастап эрттирген бис.
Дагылгага Кызылдан чалаанывыс Тываның баштайгы Камбы-ламазы Сандак Казак, Бурятиядан Биликто Бальжанов, Станислав Серенот башкылар улуг ном номчааннар.
Ол эртен Улуг-Хемге аажок суггур чаъс чаап эгелээрге, бурят башкыдан «Канчаар бис?» — деп айтырарымга, «Суггур чаъс чаап турары эки демдек-тир, бурганнар, чер-чурт ээлери хамык багай чүүлдерден бисти арыглап турары ол-дур! Дагылга- ны бөгүн албан эрттирер бис!» — диген. Ылап-ла эртен дургу чаап келген суггур чаъс, чон Он-Кум оваазынга чеде бээрге, соксап каан, дээр аязып, хүн херелденип үнүп кээрге, кайгамчык болчук.
Дагылга номун лама башкылар номчаан соонда, Улуг-Хемниң улуг хамы Кыргыс Хуурак Алдан-Маадыр аттыг музейден ачылап алганым, ёзулуг хамның эдилеп чорааны хевин кеткеш, база-ла ёзулуг шын дүңгүрнү соп, алгыш-йөрээлин салган турду. Ынчалдыр совет үе соонда Улуг-Хем кожуунда Ыдыктыг Хайыракан даан сарыг шажын болгаш хамнаашкын ёзулалдарын сагып дагаанывыс ол!
Улаштыр кожууннуң бот-тывынгыр артистери чыылган чонга ыр-шоорун, танцы-самын бараалгатканнар. Чүгүрүк аъттар чарыжы болгаш республика чергелиг мөгелер киришкен хүреш база солун эрткен. Аңаа Улуг-Хемниң Эйлиг-Хем чурттуг Эдуард Доржу шүүлгени база төөгүге арткан.
Ыдыктыг Хайыракан дааның 1992 чылдың май 1-де болган дагылгазы, хөй чон киришкен, республика чергелиг улуг байыр-найыр деңнелинге эрттирген баштайгы шажын-чүдүлге хемчээ болганы ол!
Ооң соонда Ыдыктыг Хайыракан дааның Он-Кум оваазынга ол-ла чылдың сентябрь 20-де Бүгү-делегейниң сарыг шажынының Баштыңы, Нобель шаңналының лауреады, Ыдыктыг XlV Далай-Лама башкы келир деп бодал ынчан башка кайыын кирер деп...
Ыдыктыг XlV Далай-лама башкыны очулдурганым
1992 чылдың сентябрь 19-21 хүннеринде Тывага Ыдыктыг XlV Далай-Лама башкы Тывага аалдап кээп чораан болгай.
Ыдыктыг XlV Далай-Лама башкыны Тываже кээр баштайгы чалалганы ооң холунга боду тывыскан, Улуг башкы-биле амы-хууда таныжып, билчип алган турган Бичелдей дарганың Ыдыктыг Далай-Ламаны Улуг-Хемниң Хайыраканче болгаш Чөөн-Хемчикте Үстүү-Хүрээже баар саналынга, баштайгы Президентивис Ооржак дарга чөпшээрешкен.
Улуг-Хемниң Хайыракан суурунда совет үе соонда ажыткан баштайгы дуганда Станислав Серенот башкы ажылдай берген турганы, Ыдыктыг Хайыракан дааның Он-Кум оваазының дагылгазын кылганы Ыдыктыг XlV Далай-Лама башкыны ынаар чалаарынга дөгүм болганы чугаажок.
Кызылдың Арат шөлүнге Далай-Лама башкының төвүт дылга чугаазын, өөредиин, ону үдеп чоруур Андрей Терентьев башкы орус дылче очулдурарга, ону орус дылдан тыва дылче Сиин-оол Лакпаевич Оюн черле улуг артист, режиссёр болгаш кончуг чедимчелиг кылдыр очулдурган. Ону кожууннар баарда кады ап албаан, уттупкан болган бис…
Мен ынчан ТР-ниң Дээди Хуралының Даргазы Каадыр-оол Бичелдейниң дузалакчызы болуп, Кызылга ажылдай берген турган мен. Шажын-чүдүлге-биле деңней алыр болза, Бичелдей дарганың шавызы турганым ол-дур ийин. Шавы кижи даргалардан ыраар эвес, олар-биле кады Далай-Лама башкының чанынга чоруп турумда, даргаларывыс иелээ, «Ыдыктыг Далай-Лама башкыны орус дылдан тыва дылче очулдурар сен!» — деп дагзырга, шуут дылым агарып каан. Ам канчаар «Думчукка тулганда, бызаа сугжу» дигени ышкаш, Ыдыктыг XlV Далай-Лама башкыны очулдурар аас-кежик база меңээ онаашканы — бо чуртталгамда ховар үүлем болур.
Он-Кум оваазынга Далай-Лама башкы баштай-ла: «Баарымда чурумал мээң төрээн чуртум Төвүт-биле, а чыылган чон база төвүт чонум-биле дөмей-дир!» — диген чүве.
Улаштыр Ыдыктыг Далай-лама башкыны Чадаанага база очулдурган мен. Чадаана хоорай бетинде Бора-Булак ховузунга Ыдыктыг Далай-лама башкыны уткуп, ону көрүп, дыңнап, ооң өөредиин алыр дээш чыглып келген чоннуң саны, Кызылдың Арат шөлүнге чыылган чондан оранчок хөй, 70-80 муң чедип турганы черле шын.
Чөөн-Хемчик кожууннуң чагырга даргазы Макар Бавукович Донгак Далай-Лама башкы чыылган чонга ырактан-на көстүп турар кылдыр кылган бедик сценага ооң Арат шөлүнге олурганы ширээзин база тургузуп каан турду. Ону Кызылдан Чадаанаже Хонук-оол Доржуевич Монгуш чедире берген болду.
Чадаанага Далай-Лама башкының чыылган чон мурнунга чугаазын, ооң өөредиин шаам-биле орус дылдан тыва дылче очулдургаш, инженер-электрик хиремде, дыл эртемниг база болурумкай деп бодап артып каан мен.
Ыдыктыг Далай-лама башкының Тывага келгениниң соонда
Далай-Лама башкының 1992 чылда Тывага кээп чораанының соонда, Тывага сарыг шажын ёзулуг катап бодарап, сайзыраан.
Ооң соонда, 2-3 чыл эрткенде, Кызылга Мөңгүн-Тайга чурттуг херээжен улуг хамга (адын ооң чөпшээрели чокка киирбедим) кирген мен. Ооң чугаалааны-биле, Ыдыктыг Далай-Лама башкы Тывага кээриниң бетинде, Кызылга хамнарга болгаш хамнавайн-даа чоруур көзүлбес чүүлдер көөр улуска дыка берге турган болуп турар.
Ол хам, «Тывага, ылаңгыя Кызылга, он-он чылдар иштинде өске оранче сүнезиннерин үдевээн чок болган улустуң, оларның аразында улуг даргаларның-даа сүнезиннери кудумчуга азып-тенип халып чоруур турган» дигенин сактыр-дыр мен.
Ол хамның чугаалааны-биле, Ыдыктыг Далай-Лама башкы Тывага кээп чораан соонда, кыш соонда Кызылдың кырында кара ыш чиде бээри ышкаш, ол азып-тенип чоруп турган сүнезиннер база чиде берген бооп турар...
Ол дугайында Бичелдей даргага чугаалаарымга: «Ол-даа шын турар ужурлуг, чүге дээрге Ыдыктыг Далай-Лама башкы хөй чон мурнунга ном номчуурундан аңгыда, чурттап турганы Кызылда аалчылар бажыңынга үдеп чорааны улуг ламалар-биле кады эртен, кежээ, орай дүнеге-даа чедир тускай судурлар база номчуп тургаш Тываны арыглааны ол-дур!» — диди.
Ынчалдыр шажын-чүдүлгени хоруп, хүрээ-хиитти узуткап, лама-хам башкыларны истеп-сүрүп чораан, улуг-биче дарга-бошкаларның азып-тенип чоруп турган сүнезиннери, өске ораннарже аъттанып, оожургааннар боор...
Тываның баштайгы Камбы-ламазынга Сандак Казак башкыны соңгуурунга киришкеним болгаш Тываның улуг лама-башкыларының бирээзи болур Шымбай-оол Кууларны Шагаан-Арыгже чалап, партия райкомунуң мурнунга ном номчудуп турганымдан эгелээш, Ыдыктыг XlV Далай-Ламаны чон мурнунга очулдурарынга четкен, Тывага сарыг шажынны катап тургузарынга киирген эвээш-биче-даа болза, үлүг-хуум база бар-дыр деп медеревишаан, ону улус-чонум, ылаңгыя ажы-төлүм база билзин, ол болуушкуннар төөгүге артсын дээш мону бижидим.
/ Мерген АНАЙ-ООЛ,
Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы.
Кызыл хоорай.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №27 2026 чылдың июль 16
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn