Келир чылын республиканың кайы хоорай, суурларынга, кандыг объектилерни чаагайжыдарын шиитпирлээр үе ам база келген. Бо чылдың апрель 21-ден июнь 12-ге чедир «Таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээри» төлевилелдиң чорудуу-биле 2027 чылда чаагайжыдар объектилер шилиир Бүгү-российжи онлайн-бадылаашкыннар эрткен неделяда эгелээн.
2018 чылдан тура ажылдап эгелээн программаның ачызында республикага 190 ажыг хөй-ниити шөлдери чаагайжыттынган. Чижээ, 2025 чылда онлайн-бадылаашкынның түңнелинде бо чылын Тывага 31 хөй-ниити девискээрлерин чаагайжыдар.
Бо хүнде ниитизи-биле 26383 кижи онлайн бадылаашкынга киришкен.
Чижээ, найысылал Кызылга шилилгеже алды объектини киирген. Бадылаашкынга баштайгы үш черже кирген девискээр келир чылын өскерлип, чаа хевирже кирер. Херек черлерге асфальт азы чараш тууйбуларны чадар. Ногаанчыдылгазы, чырыдылгазы болгаш архитектурлуг өскерлиишкиннери база планнаттынган. Төлевилелдерни турар черин болгаш ниити утка-тургузуун барымдаалап кылыр.
“Бадылаашкынче “45 дугаар садыг” автобус доктаамының чоогунда девискээр, хоорай шүүгүзүнүң чанында Чөптүг чорук аллеязының чаагайжыдылгазы, “Башня” автобус доктаамының чоогунда хөй аал чурттаар бажыңнар, Информастыг технологиялар колледжизиниң чоогунда «Машзавод» автобус доктаамының девискээри. Титов кудумчузунда “Детский мир” чоогунда шөл чаагайжыдылгаже кирип турар” — деп, Кызылдың мэриязының ажыл-агый эргелекчизи Буян Аракчаа чугаалаан.
Төлевилелдиң чуруктарын За.город.среда.ru деп сайтыдан көрүп, найысылалдың алды объектизиниң кайы бирээзин шилээш, бадылап болур. Чугула чүүл – кайы девискээрни чаагайжыдарын чурттакчылар боттары шиитпирлээр. Эрткен чылгы бадылаашкынның түңнелинде бо чылын Өг-бүле парыгынга өөредилге-эртем-билиг дыштанылгазының шөлүн, Кызылче кирер орук аксында стеланы болгаш “Детский мир” мурну болгаш Титов кудумчузунуң девискээрин чаагайжыдар. Ажылды буддийжи шуулганга чедир доозарын планнаан.
Тываның тудуг сайыдының оралакчызы Орлан Донгактың чугаазы-биле алырга, 19 тус чер тургузугларының шуптузундан 66 чаагайжыдылга төлевилелин бадылаашкынче киирген. 2021 чылдан бээр бүдүн Тывада 141 девискээрни чаагайжыткан дээрзин сайыттың оралакчызы дыңнаткан.
2025 чылда төлевилелдиң ачызында Кызылда Улуг-Хем эриинге тускай шериг операциязының маадырларынга тураскаалды тургускан, солагай талакы эрикте дачаларның 5 дугаар автобус доктаамының чоогунда болгаш Дөгээ дааның бир дугаар бедигээжиниң девискээрлерин чаагайжыткан.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг чаңгыс чер чурттугларын идепкейлиг бадылаарынче кыйгырган. Чурттакчыларның идепкейи чаагайжыдар объектилер болгаш девискээрлерни шилип алырындан аңгыда, федералдыг бюджеттен немелде акша-хөреңгини чедип алыры-дыр деп ол демдеглээн.
«Барыын кожууннарның чурттакчылары чаңчыл езугаар аажок идепкейлиг бадылап турарлар, Кызылдың чурттакчылары база бедик көдүрлүүшкүнүн көргүзүп, мурнакчылар санынче кирер боор деп идегеп тур мен. Силерниң берген үнүңер – бистиң республиканың келир үезинге үлүг-хууңар-дыр. Хоорайларывыска болгаш суурларывыска кандыг парктар, сесерликтер болгаш шөлдер туттунарын кады шиитпирлээлиңер. Бадылаашкын шөлүнден дизайн-төлевилелдер-биле таныжып, бодуңарның шилилгеңерни кылып, үнүңерни бээриңерни кыйгырдым. Тывага аянныг хүрээлелди кады тургузаалыңар!» — деп, Тываның Баштыңы МАКС-та бодунуң каналында бижээн.
«Чаңгыс демниг Россия» партия бо ажылды идепкейлиг деткип, «Амыдыралга инфраструктура» национал төлевилелдиң кезээ апарган «Таарымчалыг хоорай хүрээлеңин тургузары» федералдыг төлевилел шугуму-биле чорудуп турар. Программа езугаар акшаландырыышкын алыр төлевилелдерни шилип алырда, үннер санында кызыгаарлаашкын чок. Ооң мурнунда чылдарда төлевилел шилилгезинге Тываның чурттакчы чонунуң берген үнү хире санны – 85 муңдан эвээш үннү ТР-ниң Тудуг яамызының суртаалдаашкыны хаара тудуп шыдаар деп Владислав Ховалыг санап турар.
Кожууннарда байдал кандыгыл? Чижек кылдыр Бай-Тайга кожуунну көрээлиңер. Бай-Тайга кожуун бо чылын 3 төлевилелди киириштирип турар. Апрель 25-тиң көргүзүү-биле алырга, бай-тайгажылар бадылаашкынга 658 кижи үнүн берген. Тээли суурга тускай шериг операциязының киржикчилеринге Алдар аллеязын тургузары дээш 395 кижи соңгаан. 79 кижи кожууннуң төвүнге бичии уруглар ойнаар шөлчүгеш турзун дээш бадылаан. База-ла Тээлиге спортчу комплекс дээш 236 кижи үнүн берген.
Республиканың мурнуу чүгүнүң чурттакчылары онлайн-бадылаашкынга кайы хире киржип турарыл, көрээлиңер. Эрзинчилер кожуун төвүнге ийи черни чаагайжыдар дээш бадылап эгелээн. Ада-чурттуң Улуг дайынының база тускай шериг операциязының киржикчилеринге тураскаалды чаагайжыдары дээш 28 кижи соңгаан. Бичии уруглар ойнаар шөл турзун дээш 8-ле кижи үнүн берген.
Апрель 25-тиң көргүзүү-биле Кызыл хоорай чурттакчылары 4048 кижи соңгаан. Кожууннардан Чөөн-Хемчик (2883), Барыын-Хемчик (2663), Бии-Хем (1701), Кызыл (1537), Сүт-Хөл (1275), Тес-Хем (1217) бадылаашкынга идепкейлиг киржип турар. Эң-не эвээш санныг кожууннарга Таңды (163), Тожу (112), Эрзин (34) хамааржыр.
Июнь 12-ге чедир үе ам-даа бар. Ынчангаш хоорай-суурларыңарның азы кожуунуңарның келир үези дээш бадылаашкынга киржиңер. Силерниң санал-оналдарыңар болгаш бодалдарыңар республиканың сайзыралынга улуг ужур-дузалыг.
14 хардан өрү назылыг кижи бүрүзү мобильдиг телефон азы компьютер таварыштыр бодунуң үнүн берип, 17.gorodsreda.ru деп сайтыже киргеш, бадылаар. Ук сайтыдан девискээрлер болгаш төлевилелдер дугайында шупту тодаргай медээлерни билип ап болур.
А. СОЯН белеткээн.
Авторнуң тырттырган чуруктары болгаш ТР-ниң Чазааның парлалга албанындан алган.
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...