Октябрь 30-ниң хүнүнде Улусчу чогаадылга бажыңынга Тыва дыл хүнүнге тураскааткан “Тыва дыл – чоннуң өнчүзү” деп шуулган болуп эрткен. Бистиң республикавыска чылдың-на ноябрь 1-ниң хүнүнде Тыва дыл хүнүн байырлап эрттирери чаңчыл апарганын билир бис. Бо удаа байырлалдың улуг хемчеглериниң бирээзин филология эртемнериниң доктору, профессор Шулуу Чыргал-оолович Саттың 100 харлаанынга тураскаадып эрттирген.
Ук хемчег "Тыва дыл — номнарда" деп делгелге-биле эгелээн. Ону Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институду, ТР-ниң Национал музейи, Тываның күрүне университеди база Тываның ном үндүрер чери организастап эрттирген.
Тыва дыл хүнүнге тураскааткан хемчегни ТР-ниң алдарлыг артизи, Улустуң хөөмейжизи, Улустуң артизи Андрей Монгуш игил-биле үдевишаан ажыткан. Ооң соонда ТР-ниң Чазааның Даргазының оралакчызының хүлээлгезин күүседип турар, ТР-ниң өөредилге сайыды Алексей Сазан-оол Тыва дыл хүнү-биле чыылганнарга байырын чедирип, 2024 чылдан 2033 чылга чедир Тыва дылды хөгжүдер күрүне деткимчезиниң стратегтиг программазының амгы үеде боттанылгазының дугайында түңнеп чугаалааш, чедиишкиннер бар-даа болза, ам-даа кылыр ужурлуг ажылдар хөй дээрзин сагындырган. “Бистиң кол сорулгавыс – өзүп олурар салгалдарывыска, аныяктарывыска кайгамчык чараш, байлак тыва дылывысты кадагалап арттыргаш, дамчыдып бээри. Бистиң шылгараңгай эртемденнеривистиң, чогаалчыларывыстың алдындан аар үнелиг ажылдары амдыгаа чедир шыгжаттынып чыдар. Ол кончуг чугула. Чүге дээрге бис ол өнчүвүстү салгалдарга дамчыдар болгай бис.
ТӨРЭЭН ДЫЛДЫ САЛГАЛДАРГА ДАМЧЫДАРЫ-БИЛЕ
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның айтыышкыны-биле, Тыва дылдың күрүне деткимчезиниң болгаш хөгжүлдезиниң он чылда стратегиязы ажылдап кылдынган. Ооң 2026 чылда боттандырылгазының түңнелдерин чоокта чаа болуп эрткен Дыл политиказының талазы-биле күрүне чөвүлелиниң хуралынга сайгарган. Чоруткан шинчилелдер республикада дыл талазы-биле байдал өскерлип турарын айыткан. Тыва-даа, орус-даа дылдарны эки билир тываларның үлүү 80 хире хуу болуп, бедик хевээр арткан. Ынчалза-даа, ооң-биле чергелештир, чүгле орустап чугаалаар тыва улустуң саны база өзүп турар. Ылаңгыя хоорай хүрээлеңинде болгаш өзүп орар салгалда ол көскү. Тыва дылдың кыдыынга артып каарын болдурбазы-биле республикада бүдүн комплекстиң практиктиг хемчеглерин чорудуп турар” – деп, ол чугаалаан.
Ооң соонда Тываның Баштыңының өөрүп четтириишкин болгаш хүндүлел бижиктерин республиканың шылгараңгай тыва дыл башкыларынга тывыскан. Улаштыр Дээди Хуралдың депутады Белекмаа Мунге бодунуң ээлчээнде тыва дылдың байдалының дугайында үзел-бодалын илереткеш, тыва дылды кадагалап арттырып, сайзырадыры-биле ажылдап чоруурларга база шаңнал бижиктерни тудускан.
Тыва дылдың камгалакчылары, кадагалакчылары, нептередикчилери, башкылар, эртем ажылдакчылары болгаш хөй-ниитижилер чылдың-на бо шуулганга кээп, бистиң культуравыстың, сагыш-сеткиливистиң таваа болур тыва дылывысты шинчилээр, нептередир, кадагалап арттырар талазы-биле үзел-бодалдары, планнары-биле үлежип кээп турарын Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң дыл секторунуң эргелекчизи Байлак Ооржак демдеглээн. “Бо байырлал үезинде Тываның бүгү-ле албан черлеринде, өөредилге черлеринде, университетте, институттарда тыва дыл декадазы чоруп турар. Ооң иштинде диктантылар, мөөрейлер, семинарлар, "төгерик столдар" дээш аңгы-аңгы хевирниң хемчеглери бар. Шак мынчаар Тыва дыл хүнүн демдеглеп эрттирип турар бис” – деп, ол чугаалаан. Эртемденниң чугаалап турары-биле алырга, төрээн дылды камгалап арттырары-биле элээн каш төлевилелдерни ажылдап кылган. “Чаңгыс дыл – чаңгыс кижизидикчи” деп программа уруглар садтарында бодунуң түңнелдерин көргүзүп эгелээн. Ук төлевилелче 800 ажыг уругларлыг 37 бөлүктү хаара туткан. Аңаа чергелештир “Төрээн Тывам” деп программа-биле уруглар садтарында ниитизи-биле 21 муң уруг тыва дылды өөренип турар. Оон аңгыда бо чылын 35 муң сөс кирген “Тыва дылдың орфографтыг сөстүүн” ажылдап дооскаш, шын бижилгениң дүрүмнерин чаартып, хүлээп алган. “Тыва дылдың грамматиказы” деп чаа программаны белеткээр болгаш тыва дылдың национал корпузун тургузар ажылдар уламчылап турар. Амгы үеде дириг чугаага бүрүнү-биле дөмейлештир IT-технологияларны болгаш тыва дылга арыг чугааланыр чурагайлыг башкарыкчыларны безин чогаадып турар апарган.
Шуулганның бирги кезээ республиканың культура ажылдакчыларының ыры-хөгжүмнүг концерти-биле уламчылаан.
БАШКЫЛААШКЫННЫҢ ЧАА УГЛАНЫЫШКЫННАРЫ
Шуулганның ийиги кезээ Тываның гуманитарлыг болгаш тускай социал-экономиктиг шинчилелдер институдунга шөлчүгештер хевиринге болган. “Тыва дыл – чаштарга”, “Тыва дыл болгаш чогаал башкылаашкынында чаа угланыышкыннар” шөлдерге тыва дылды уруглар садтарында бичии уругларга өөредириниң, тыва дылды болгаш чогаалды школаларга башкылаарының чаа угланыышкыннарының дугайында илеткелдерни шуулганның киржикчилери башкылар дыңнап, илеткелдерде көдүрген айтырыгларны сайгарып чугаалажып, арга-дуржулганы солушканнар.
“Тыва дыл – чаштарга” шөлчүгешке тыва дылды башкылаарын тыва улустуң национал оюннары-биле холбаарын оюннар хевиринге көргүскени башкыларга солун болгаш ажыктыг болган. “Тыва дыл болгаш чогаал башкылаашкынында чаа угланыышкыннар” шөлге тыва дылды болгаш чогаалды төөгү, тыва улустуң культуразы, аас чогаалы-биле холбап башкылаарының арга-дуржулгазын солушкан.
Тускай эртемниг специалистерниң чугаалап турары-биле алырга, кижиниң төрээн дылынга ынакшылы номнар болгаш кичээлдерден эвес, а өг-бүлезинден эгелээр. Бир эвес ада-иези, чоок кижилери ажы-төлү-биле тывалап чугаалашпас болза, уруглар садынга болгаш школага кичээлдер дылын чедир билип алырынга чедишпес дээрзин демдеглээн. Кажан өг-бүлеге төрээн дылы хүн бүрүде дыңналып турар болза, ынчан чүгле тыва дыл кадагалаттынып артар. Ук дылга херек кырында чугаалап, ырлап, чогаадып чоруур болза, ынчан дыл дириг артар дээрзин эртемденнер сагындырган.
МУЗЕЙДЕ ТЫВА ДЫЛ ХҮНҮ
Ол-ла хүнде Алдан-Маадыр аттыг национал музейге «Тыва дыл найыры» деп хемчег база болуп эрткен. Аңаа Кызыл хоорайның, ыраккы Каа-Хемниң 1, 2 дугаар школаларының өөреникчилери болгаш ортумак өөредилге черлериниң сургуулдары кээп киришкен.
Музейниң фойезин долдур чон чыглып келген. Оларның аразында тыва национал хевин кеткен оолдар, уруглар өскелерден ылгалып көстүп турган. Байырлалдың башкарыкчызы «2016 чылдың ноябрь 1-де Тыва дыл хүнүн демдеглээр дугайында доктаал үнгенден бээр таптыг-ла 10 чыл эрткени бо. Тыва дыл дээрге бистиң өске чоннардан онзаланып, ылгалып чоруур эң-не дээди эртиневис, байлаавыс-тыр. Кандыг-даа омак-сөөктүг кижилерниң дээди чоргааралы ооң төрээн дылы болур болгай» деп сөстер-биле эгелээш, сөс алыры-биле ТР-ниң Алдан-Маадыр аттыг национал музейиниң директору Каадыр-оол Бичелдейни чалаан.
«Тываның улустуң чогаалчызы Александр Даржайның эгелээшкини-биле үндезилеп тургустунган Тыва дыл хүнү деп байырлалывысты демдеглээр дээш, бөгүн мында чыглып келдивис. Хөй дыл билген тудум кижиниң делегейже көрүжү делгем болур. Кандыг-даа омак-сөөктүг кижи бодунуң төрээн дылын билген турар ужурлуг. Ынчангаш бөгүн Тыва дыл хүнүн уткуштур силерге 17 аңгы темалыг тыва дылга тураскааткан шөлчүгештерни белеткедивис. Ажыктыг болгаш солун хемчеглерже силерни чалап тур бис. Тыва дыл хүнүн таварыштыр байыр чедирип тур мен! Бөгүнгү байырлалды ажыттынган деп чарладым» – деп, К.А. Бичелдей чугаалаан.
Ооң соонда музейниң фойезинге чыылган чон аңгы-аңгы шөлчүгештерже углапкан. Оларның бирээзи Алдан-Маадыр аттыг музейниң бойдус болгаш чер-чурт шинчилээр килдизиниң эргелекчизи Валерия Доңгак база бодунуң килдизиниң темазынга ажыткан шөлчүгежиниң дугайында тайылбырлаан:
«Чер-чурт болгаш бойдус килдизи Тываның девискээринде бар дириг амытаннарның, куштарның, тыва дериг-херекселдерниң аттарын тыва дылга шын адап билирин келген аалчылардан айтырып, оларның билбези чүүлдерин тайылбырлаарынга белен бис» – деп, Валерия Доңгак чугаалады. Ынчангаш келген оолдар-уруглардан чамдык куштарны тыва дылда канчаар адаарын айтырып, билбес чүүлдерин тайылбырлап берип турган.
Келген аалчыларның аразында ыраккы Каа-Хемниң 2 дугаар ортумак школазының башкызы Шолбана Куулар: "Бөгүн 4 «В» клазым-биле кады тыва дыл хүнүнге тураскааткан хемчеглерни сонуургаар дээш, 17 кижи келдивис. Уруглар хемчегни аажок сонуургап тур. Клазывыста тыва дылга чугаалаар оолдар, уруглар бар" – деп, чугаалаан.
Алдан-Маадыр аттыг национал музейниң эртем-шинчилел ажылдарының талазы-биле оралакчызы Светлана Тулуш: "Тыва дыл найыры» деп Тыва дыл хүнүнге тураскааткан солун хемчегни бөгүн музейде организастап эрттирип тур бис. Ооң мурнунда чылдарда база шак-ла мындыг хемчеглерни аңгы-аңгы хевирлерге эрттирип турган бис. Ынчалза-даа бо чылын шуптузун чаңгыс аайлааш эрттирер деп планнап алган бис. Ынаар эскурсиялар, квест оюннар, викториналар, караоке, дүрген чугаалар, аянныг номчулгалар дээш аңгы-аңгы хемчеглер кирип турар" – деп чугаалады.
Тыва дыл айында республиканың бүгү булуңнарынга тыва дылды алгап-мактап, янзы-бүрү хемчеглерни эрттирип, чидиг айтырыгларны шиитпирлээри-биле улуг хемчээлдиг ажылдар чоруп турар.
Чыжыргана СААЯ.
Буян ООРЖАКТЫҢ, Ш. МОНГУШТУҢ тырттырган чуруктары
“Шын” №43 2026 чылдың ноябрь 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn