Делегей чергелиг IV буддийжи шуулган Тывага каш хонук дургузунда диңмиреп эрткен. Шуулганның аалчылары болгаш тус черниң чүдүкчүлери, удуртукчулары, волонтёрлар, массалыг информация чепсектериниң төлээлери дээш ниитизи-биле 200 ажыг кижи делегей чергелиг хемчегниң эң-не сөөлгү хүнүнде, август 20-де, ыдыктыг черлерже аян-чорук кылыры-биле даң бажында үнүптүвүс. Чедер черлеривис — Үстүү-Хүрээ, Бурган-Даа.
Чөөн-Хемчик кожууннуң төвү Чадаана хоорайга келдивис. Чөөн-Хемчикчилер аалчыларын ак кадактарлыг, сүттүг шайлыг уткуп-хүлээп алдылар. Чадаана хоорайның 2 дугаар школазынга аъштанып-чемненип, дыштанып алгаш, улаштыр Үстүү-Хүрээже халдып үнүптүвүс.
«Үстүү-Хүрээ — Тываның эң улуг хүрээлериниң бирээзи. Ук хүрээ Тыва Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана хоорайдан мурнуу чүкте 7 км черде Чайлаг-Алаак шынаазында турар. Хүрээ эң баштай 1908 чылда туттунган. А кажан 1930 чылдар үезинде Тывага революция эгелээн соонда, хүрээни бузуп каапкан турган» деп төөгү материалдарында бижиттинген.
Үстүү-Хүрээге келиривиске, чүдүлге-сүзүглелдиг чөөн-хемчикчилер «дириг» коридор тургузуп, даштыкыдан келген хүндүткелдиг аалчыларны уткуп алдылар. Чаңгыс черге чыглып келген хөй лама башкылар арамайлаары деп ёзулалды кылган соонда, ТР-ниң Камбы-ламазының оралакчызы Лопсан Моңгуш сөс алды.
«Тыва күрүнениң үндезилекчизи Буян-Бадыргы Моңгуштуң ачазы Моңгуш Хайдып деп бай-шыырак ноянның үзел-бодалы-биле 1905-1907 чылдарда бо хүрээ туттунган. Хүрээни албан-биле чалаттырган Кунтан Римпоче деп төвүт ламаның төлевилели-биле база кыдат мастерлерниң киржилгези-биле тудуп кылган. Хүрээниң тудуунга Даа кожууннуң чурттакчы чону база киришкен турган.
1920 чылдарның төнчүзүнде Тывага революция эгелээнин билир бис. Үстүү-Хүрээниң баштыңчыларын хоругдаан соонда, хүрээниң өргээзин база бузуп-үрегдеп каапкан, а аңаа турган ламаларның хөй кезиин база-ла хоругдаан. Ынчалза-даа хүрээниң ханаларының бузундулары бо хүннерге чедир артканы бо.
1990 чылдарда Тывага сарыг шажынны катап тургузуп эгелээни-биле, хүрээ кичээнгейни ап, «Чулазы ам-даа өшпээн хүрээ» деп адаттыргаш, оон эгелеп-ле хөгжүп эгелээн. Амгы үеде ону «Дываажаң оранынга чедир сайзыраар төп» деп башкылар адай берген.
Хүрээни арамайлаан чылдагааны болза ооң мурнунда бо дуганның иштинге бурганның статуязы турбаан. Ынчангаш делегей чергелиг шуулган үезинде хөй аалчылар-биле кады демниг арамайлап, Россияның иштинде сарыг шажын чүдүлге шын угланыышкынныг сайзырап эгелээнин демдеглеп турарывыс ол-дур» – деп, ТР-ниң Камбы-ламазаның оралакчызы Лопсан Моңгуш тайылбырлады.
Даштыкыдан келген лама башкылардан очулдурукчу таварыштыр айтырыглар салдым. «Ооң мурнунда бо хүрээ дугайында дыңнаан силер бе? Силерниң көрүжүңер-биле шуулган кандыг эртти?» деп айтырыгларга Индияның Мумбайдан келген Геше Жимба башкы харыылады (Геше дээрге буддийжи чүдүлгениң дээди эртем чадазы дээн): «Ийе, бо чер дугайында ооң мурнунда дыңнаан мен. Бо дээрге шаг төөгүнүң хүрээзи-дир. Шуулган ниитизи-биле дыка эки эртти. Программазы сеткилимге кирди, өөрүнчүг-дүр. Хүннүң-не буддизм-биле холбашкан бир-ле солун объектилерже үнүүшкүннерни организастап турду. Тыва мээң сеткилимге хөлчок кирди. Ооң соонда база ыяап келирин планнап тур мен. Организакчылар-даа, волонтёрлар-даа хүлээлгезин кончуг эки күүсеткен деп санаар-дыр мен».
Шри-Ланкадан келген башкы Висарандение Чандасири Тхеро база бодунуң бодалдарын илеретти: «Каш хонук бурунгаар Тывага келгеш, бо хүрээ дугайында төөгүнү өөренип, элээн шинчилелдерни кылдым. Бо хүрээни бузуп каапкан турган деп дыңнадым. Тыва чон чаңчылдарын болгаш чүдүлгезин кагбайн, дедир эгидип, бузуп каапкан хүрээни катап тургузуп алганынга өөрүп тур мен.
Ооң мурнунда мен чүдүкчү эвес чордум. Кажан буддизмге келгеш, «Аас-кежик дээрге-ле бодувуска тып алыр чүүлүвүс-түр деп чугаалаанын билип алган мен. Буянныг үүле-херек кылырга, бодунга дедир эглип кээр. Сарыг шажын чүдүлгези хөй чоннарны каттыштырып турары чугула-дыр. Ооң соонда база аалдап кээрин күзеп тур мен».
Индиядан келген доктор Генеш Тиварин база өөрлеринге каттыжып чугаалады: «Бо үеде мээң сеткилим дыка өөрүп тур. Төөгүлүг хүрээни көргеш, өөрүп тур мен. Будда бурганга, ногаан дарийгиге дыка бүзүрээр мен. Мантраларны номчуп чоруур мен. Бо черге кээримге, сагыш-сеткил оожургаар, дыка онза-дыр. Тываже, Үстүү-Хүрээже келгенимге өөрүп тур мен».
Тус черниң чурттакчылары аалчылар келгенинге өөрүшкүзүн чажырбадылар. Чадаана хоорайның чурттакчызы Татьяна Кара-Сал: «Делегей чергелиг шуулганның аалчылары келгенинге чадаанажылар аажок өөрүп тур бис. Мээң өөм ээзи Артур Бады-Очурович чурукчу кижи. Уругларның уран чүүл школазынга чурулга башкылап чораан. Үстүү-Хүрээниң чаа үеде тудуун мээң өөм ээзи туткан чүве. Ооң ачазы Бады-Очур Кара-Сал шаанда бо хүрээге өөренип чораан. Сөөлүнде Чадаананың хүрээзинге чонга буян чедирип ажылдап чорду. Ооң ажы-төлү, салгалдары доозазы чүдүлге-сүзүглелдиг чоруур-дур» – деп чугаалады.
Үстүү-Хүрээден үнгеш, оруувусту уламчылап, Чаа-Хөлче углай хаптывыс. Тыва черде буддизмниң ханы төөгүлүг үндезиннерин херечилеп турар ортаа чүс чылдарның культура тураскаалы Сүмеге келдивис.
Тус черниң чурттакчылары аалчыларны чылыг-чымчак уткуп, ол черниң ыдыктыг ужур-утказының дугайында тайылбырлаан. Ол ышкаш сураглыг чаңгыс чер чурттуглары, чурукчулар болгаш ол девискээрниң төөгүзүнүң дугайында номнар, альбомнар, материалдар-биле таныштырган.
«Тывада дөрт дугаар, а Бурган-Даанда бир дугаар кээп тур мен. Бо черни «Бичии төвүт» деп санаар-дыр мен. Ыдыктыг талазы-биле улуг Тибеттен дудак чок-тур. Чүге дээрге ыдыктыг черлерниң кайда турарындан эвес, а чоннуң кандыг хамаарылгалыы ооң ыдыктыын тодарадыр. Тываның чурттакчы чону Тибетте дег ыдыктыг черлерни кадагалаар, улуг бүзүрел-биле чүдүп кээп турар-дыр. А шак ол улуг бүзүрел оларга чурттаар, ынакшыыр, идегээр күштү, эртенги хүнче тура-сорукту берип турар-дыр» – деп, Москваның Буддийжи ниитилелиниң баштыңы Олег Вавилов чугаалады.
Тыва өске буддийжи регионнардан чүнүң-биле ылгалып турарыл деп айтырыгга Олег Вавилов мынчаар харыылады:
«Бурятия болгаш Калмыкияга көөрде, Тыва ортулук азы кыдыг черде турар. Тываны даглар, хемнер долганган. Тыва чон ада-өгбелеринден дамчып келген культуразын кадагалап арттырып алган. Олар боттарының бүзүрелин ам-даа чидирбээннер. Кожа чоннар-биле чаагай чаңчылдарын холбаваан-дыр. Олар черге, дээрге, булуттарга, хемнер, сугларга бүзүрелин чидирбээн. Арыг бүзүрели хевээр арткан. Оларны долганган бүгү бойдус: сылдыстыг дээр, хүн, даглар, хемнер доозазы тываларга хүрээ-дир. Ооң-биле тыва чон өске буддийжи чоннардан ылгалдыг. Ынчангаш Тыва ажык дээр адаанда хүрээ-дир».
Ринпоче Лопсанг башкы Тывада үш дугаар кээп турар-даа болза, бо ыдыктыг черлерде бир дугаар кээп турарын чугаалады: «Бурган-Дааның эрги хевириниң дугайында, ооң бо хүнде суг адаанче киргениниң дугайында дыңнаан мен. Суг чок үеде келгеш көрүксээр-дир мен. Үстүү-Хүрээ дугайында хөй катап дыңнаан мен, төөгүзүн номчаан мен. Бир дугаар ажыттынган үезинде дыка хөй хуурактар өөренип турган. Авыда бурганның овур-хевирин көргенимге өөрүп тур мен».
Буддийжи шуулганга келген аалчылар Чөөн-Хемчикте Үстүү-Хүрээни болгаш Чаа-Хөл кожууннуң девискээринде Сүме деп черде Бурган-Даанга чедип, ийи караа-биле ыдыктыг черлерни көргенинге өөрүшкүлүг дедир-ле Кызыл хоорайже халдып кирип келгеннер.
/ Айдың ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
«Шын» №33 2026 чылдың август 27
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn