Күс дүжүп, кыш чоокшулаарга, грипп болгаш чидиг респираторлуг халдавырлыг аарыглардан камгаланыр айтырыг кажангызындан артык чугула апаар. Даштын агаарның сооп, хүннүң чырыы кижилерге чедишпестеп турары дээш оон-даа өске чылдагааннар хөй-ниити черлеринге вирустуң тарап нептерээринге эптиг байдалды тургузуп турар. Шак мындыг байдалда эң-не бүзүрелдиг болгаш эптиг арга – гриппке удур тарыдып алыры.
Грипп болгаш чидиг респираторлуг халдавырлар дээрге чылдың-на келир, бут кырынга аарып эрттириптер чүүлдер деп хөй-ле кижилер санап турар. Ынчалза-даа ол ындыг эвес. Риновирус, аденовирус дээш оон-даа өске чидиг респираторлуг халдавырларның 200 ажыг хевирлери-биле деңнээрге, грипптиң айыылы улуг болганындан база үе болгаш-ла өскерлип турарындан берге байдалдарга болгаш каданнаашкынга эккеп болур. Грипптиң аар чадазынга мага-боттуң изии хенертен 39-40 градус чедип, бажы күштүг аартыр болгаш мага-боду ыстаар. Грипп боду-даа эвес, а ооң чедирген салдарларындан вирустуг дегдириишкин, отит, синусит дээн ышкаш бактериялыг халдавырлар, чүрек-дамыр, тыныш болгаш иштики бестерниң хоочураан аарыгларының кедерей бээри кончуг айыылдыг. Ылаңгыя 5 хар чедир бичии уруглар, улуг назылыглар, хоочураан аарыгларлыг кижилер онза кичээнип, камнаныры чугула.
Гриппке удур тарылганы алыры аарыгдан шуут-ла дезе бээри эвес дээрзин эмчилер тайылбырлап турар. Ол дээрге аарый-даа бээр болза, чиик хевирге эртер аргазы-дыр. Кол-ла чүве амы-тынга болгаш кадыкшылга айыылдыг салдарындан камгаланып алыры болур.
Гриппке удур тарылгада дириг вирус чок. Амгы үениң эмнеринде өлүг вирустар азы ооң белоктары бар. Олар организмче кире бергеш, ук аарыгларны танып билир кылдыр өөредип, аңаа чаңчыктырар. Ынчан организмниң ук аарыгларга удур туржур күжү хевирлеттинер. Кажан ол вирус-биле, шынап-ла, таваржып келгеш, аңаа удур тулчурунга белен болур. Ооң уламындан вирус организмге улуг хора чедирип шыдавас.
Организмниң камгалал күжү тургустунарынга 2 неделя негеттинер. Ынчангаш тарылганы баш удур – халдавырлыг аарыгның көдүрлүп нептерээр үезинге чедир алыр ужурлуг. Ол үе колдуунда ноябрь, декабрь айларда келир. Тарылга соонда кижиниң аарыгга удур туржур күжү бүдүн чыл дургузунда кадагалаттынып артар.
РЕСПУБЛИКАДА ГРИППКЕ УДУР ТАРЫЛГА
Тывада тарылга кампаниязы кидин түлүк ажылдап, бедик көргүзүглерни чедип алган. Амгы үеде эмнелге албан черлериниң демниг ажылының ачызында ниитизи-биле 90 муң 466 кижи гриппке удур тарыдып алган. Ол дээрге чурттакчы чоннуң боттарының кадыкшылынга харыысалгалыг болуп турары-дыр. Ылаңгыя бичии уруглар хөйү-биле тарыткан. Оларның саны 73 муң 756 кижи. Чаш ажы-төл респираторлуг халдавырларның кол тарадыкчылары болур. Оларның аарыгга удур туржур күжүн тургузуп алыры дээрге уруг бүрүзүнүң кадыкшылын камгалап алырындан аңгыда, вирустуң тарап нептерээрин болдурбайн, школаларда болгаш уруглар садтарында коллективтиг иммунитетти тургузары болур. Улуг улустан 16 муң 710 кижи тарыткан.
Гриппке удур тарылга ажылдары мооң-биле кызыгаарлаттынмаан. Республиканың чурттакчы чонунга тарылганы оон-даа хөйнү салыры-биле тарыыр эмнерниң 2 дугаар ээлчээн манап турар. Октябрь 26-27 хүннеринде 61 муң 480 тарылга келир ужурлуг. Ол чурттакчы чоннуң иммунитедин тургузуп алырын уламчылаар болгаш он-он муң кижилерни камгалап алыры-дыр.
Тарылганы кижи бүрүзү бодунуң быжыглаттынган поликлиниказынга баргаш салдырып ап болур. Ону алырда, тускай эмчи хуудузу херекчок. Чүгле бодунуң участогунуң аайы-биле педиатрынга азы терапевт эмчиге чеде бээрге-ле чедер.
Чурттакчы чоннуң эң-не кол категорияларынга хамааржыр кижилерге тарылганы тускай аңгылап каан федералдыг акша-хөреңги-биле чорудуп турар. Национал тарылгалар календарынче 6 айдан өрү уруглар, иштиг херээжен кижилер, 60 хардан өрү назылыглар, чигир, чүрек, өкпе, семириир аарыглар дээш хоочураан аарыгларлыг кижилерни, эмнелге, өөредилге албан черлериниң, социал адыр болгаш транспорт ажылдакчыларын, студентилерни, шериг албанынче кыйгырткан кижилерни киирген.
ТАРЫЛГА ДУГАЙЫНДА МЕГЕ БОДАЛДАР
Тарылга дугайында чамдык меге чүүлдерге кижилерниң бүзүреп турары шын шиитпир хүлээп алырынга шаптыктап турар. Бирээде, тарылга салдыргаш, грипптен аарый берип болур дижип турар. Тарыткан соонда, 1-3 хүн дургузунда бичии-ле аарыгзып, эъдиниң изии 37,5 градус чедип азы тарыткан чери аарышкылыг апарып болур. Ол дээрге аарыгга удур туржур күш тургустунарга, иммуннуг системаның харыызы болуп турар. Ол дээрге грипп эвес, а иммунитет ол вируска чаңчыгып турары-дыр.
Ийиде, “эрткен чылын тарыдып алган мен, ам ооң меңээ херээ чок” деп бодап турарлар база бар. Грипптиң вирузу үргүлчү өскерлип турар. Бүгү делегейниң кадык камгалал албан чери ам келир ээлчегде грипптиң кандыг хевири келирин баш удур шинчилеп тургаш, вакцинаны чылдың-на чаартып турар. Эрткен чылгы салган тарылга вирустуң чаа хевирлеринден камгалавас.
Үште, тарылга кижиниң иммунитедин баксырадыр деп бодаар. Ол харын-даа иммунитетти быжыглаар. Чаа хевирниң вирузу таваржып келирге, ооң-биле туржурунга организм белен болур. Харын-даа күштүг иммунитет грипптиң бодун суларадып, багай салдарын эвээжедир.
ТАРЫЛГАДАН АҢГЫДА САГЫЫР ДҮРҮМНЕР
Тарылга дээрге грипптен камгаланырының үндезини-дир. Ынчалза-даа арыг-силигниң бөдүүн дүрүмнерин база сагыыры чугула. Холдарны үргүлчү саваңнап чууру азы антисептиктерни ажыглаары вирустуң чыпшына бээрин болдурбазының база бир кол аргазы-дыр. Чөдүрерде азы азырарда, шенээ азы чаңгыс катап ажыглаар салфетка-биле аксын болгаш думчуун дуй тудуп алыр. Вирустар кургаг болгаш арыг агаар чок черге дүрген тараар. Оран-саваны үргүлчү агаарладып турарга, вирустуң аңаа турумчуурун эвээжедир. Вирустардан камгаланырда, кадык амыдыралды тудары чугула. Уйгузун чедир удуп, дыштанып, хоолулуг чемнер чип, өй-шаа-биле шимченип чоруурга, организмниң аарыгларга удур туржур күжүн быжыглаар.
Ниитизи-биле организмниң аарыгларга удур күжүн тургузуп быжыглаары дээрге бодун болгаш чоок кижилерин грипптен камгалаарының эң-не эптиг, камналгалыг болгаш айыыл чок аргазы-дыр.
Чыжыргана СААЯ.
Чурукту ГигаЧатка чураан.
«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn