Октябрь 16-да Бай-Тайга кожууннун Ээр-Хавак сумузунга улуг байырлал болуп эрткен. Сумунуң чаа клувунга ССРЭ-ниң культуразынын тергиини, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, ТР-ниң Композиторларының чогаадыкчы эвилелиниң кежигүнү, Бай-Тайга кожууннуң хүндүлүг хамаатызы Борис Салчакович Чамбыттың адын ооң сезен харлаан юбилейинге тураскаадып тывыскан солун кежээ болган. Б.С. Чамбыт Тывада ады-сураа алгаан композитор. Ниитизи-биле 200 ажыг ырыларны бижээн. Чоокта чаа ол бичии чаштарга тураскааткан ырларының чыындызын парлаткан. Улус-чон ону база-ла улуг сонуургал-биле уткаан.
Чаа клубка киргеш, хамыкты мурнай сумунуң чурттакчылары, күш-ажылдың хоочуннары алдарлыг кижилерге тураскааткан улуг стендини сонуургадывыс. Кымнарны ында чок дээр! Ногаажылар, тараажылар, механизаторлар, хөгжүмчүлер, артистер, чогаалчылар, малчыннар...
"Төрээн Тывам — алдын черим" деп ыры мөөрейиниң эгелээр мурнунда Бай-Тайга кожууннуң баштыңы Роберт Аракчаа, кожуун чагыргазының даргазының оралакчызы Альберт Арапчыт олар чыылганнарга болгаш юбиляр композитор Борис Чамбытка байыр чедирип, суй белектерни сунган. Кожууннуң культура килдизиниң эргелекчизи Сайын Күжүгет Борис Салчаковичиге тыва тонну кедирди. Улаштыр Роберт Адар-оолович өөрүнчүг медээни дыңнатты: Ээр-Хавак сумузунуң чурттакчы чонунуң дилээ-биле Көдээ культура бажыңынга композитор Борис Чамбыттың адын тывыскан дээрзин чарлаптарга, көрүкчүлерниң диңмиттиг, демниг адыш часкаашкыннары үр-ле чаңгыланды.
Мөөрей-даа эгелээн. Кожууннуң суму бүрүзүнден ырыга ынактар чыглып келгенинден аңгыда, ырак-узак, кожа-хелбээ кожууннардан ыраажылар келген болду. Мөөрейниң шииткекчилери — жюри кежигүннери Тываның улустуң артизи Борбак-оол Салчак, Бай-Тайга кожууннуң алдарлыг артизи Анзор Мортай-оол, күрүне филармониязының аныяк ыраажызы, уран чүүл колледжизиниң башкызы Эрес Кара-Сал, кожууннуң культура килдизиниң метод төвүнүң эргелекчизи Лариса Хунан болгаш ТР-ниң болгаш Бай-Тайга кожууннуң алдарлыг ажылдакчызы Светлана Балчыр олар тиилекчилерни илереткен.
Мөөрейниң киржикчилерин ансамбльдер, чаңгыстың күүселдези, дуэт, трио деп аңгылааш, тергииннерни тодараткан түңнелинде Дээди шаңналга (Гран-при) Азиана Аптыы "Чүрек чүткүүр Мөңгүн-Тайга" (сөзү Антон Үержааныы) деп ырыны кайгамчык чараш күүсеткеш, төлептиг болганы ол.
Лауреат атты чедип алганнар: 1-ги чергении — Николай Конгар аттыг Бай-Тал ортумак школазының коллективи; 2-ги чергении — Дамба Хүреш-оол аттыг уругларның хөгжүм школазының "Өлчей" ансамбли; 3-кү чергении — Шуйнуң "Чараш-Даш" ансамбли биле Хемчик ортумак школазының "Хемчик" ансамбли.
Лауреат болган ыраажылар: Хемчик ортумак школазындан трио; күш-ажылдың хоочуну Өвүр кожуундан келген Тамара Ооржак болгаш Кызыл-Даг сумузундан дуэт; Ээр-Хавак сумузунуң "Найырал" ансамбли биле Авашкылар Антонина Хертек, Айсуу Делгер-оол.
Дипломантылар: Михаил Салчак (Хемчик сумузу), Хирлиг-оол Аңнаар-оол (Тээли суур), Тээлиниң уругларның хөгжүм школазындан дуэт.
Аңгы-аңгы номинациялар аайы-биле ыраажылар Чечек Өпей, Алдын-кыс Хомушку, Айлаңмаа Салчак болгаш Айдана Лопсан олар тускай шаңналдарга төлептиг болган.
Чаа эрткен мөөрей Борис Чамбыттың ырыларынга чон ынак, оларны үргүлчү ырлажып турар болгаш кажан-даа уттундурбас дээрзин бадыткаан."Сеткилимниң ханызындан өөрүп ор мен.Мени дээш, мээң ырыларым дээш мынча хөй улус-чон чыглып, төнчү чокка ырлажып турарын магададым. Төрээн черим ыдык Бай-Тайгамга, төрел чонумга мөгейип тур мен" – деп, Борис Салчакович сеткил хайныгыышкын-биле өөрүшкүзүн илеретти.
Б.С. Чамбыт салым-чаяанныг композитор болурундан аңгыда, сагыш човангыр ада, төрел аймааның эң хүндүткелдиг өгбези. Уругларының өмүнээзинден башкы уруу Ия Борисовна төрелдери-биле ачазынга байыр чедирип, чоргааралын илереткеш, суй белектерин сунду. Оон аңгыда олар тиилекчилерни шаңнап-мактаар акшаны база чыып берген. Ынчангаш тиилекчилер 20, 10, 5 муң акшаларны тус-тузунда алган.
Юбиляр композитор болгаш аалчылар чедип келири билек, ак кадак, аяк шай, амданныг эът чеми-биле төрелдер уткаан. Оон-моон келген аалчыларын, үнген-кирген көрүкчүлер — чурттакчы чонну-даа шайладып турарын демдеглевес арга чок.
Б.С. Чамбыт, шынап-ла, төлептиг салгалды кижизидип, өстүрүп, бут кырынга тургускан. Өөнүң ишти Чечекмаа Салчаковна аарыгның уржуундан эрте-ле өске оранче аъттаныпкан-даа болза, Борис Салчакович ажы-төлүн бут кырынга тургузуп, өглеп-баштап, амыдыралдың делгем оруунче киирген. Уруглары Ия, Ирина Борисовналар башкы эртемниг болганнар, эмчи сестразы Виктория Москвада ажылдап чурттап чоруур, терапевт эмчи Любовь Борисовна Якутияда ажылдап чурттап турар. Ийи оглу ам бистиң аравыста чок, «аъдының бажы эрте-ле хоя бергени» хомуданчыг.
Ак-Довурактан авашкылар Вера Чимитовна, Аяна Майындараа евна чылыг сөстер-биле байыр чедирип, чырык сактыышкыннарны кылып, суй белээн юбилярга сөңнедилер.
"Тээлиде чаавам Валентина Дугул-ооловна, Кызылда чаавам Марина Кууларовна, угбам Елена Чаш-ооловна, честем Мерген Андреевич олар база Тээлиден ачамның хөй дуңмалары — шуптузунга деткимче, дузазы дээш өөрүп четтиргеним илередир-дир мен. Моон соңгаар-даа мындыг демниг болуп, ачавысты өөртүп, адын адаан клувунуң ажыл-чорудулгазынга идепкейлиг киржиривисти хүлээнип тур бис" – деп, Ия Борисовна чугаалады.
Ындыг-ла болзунам! Борис Чамбыт аттыг көдээ культура бажыңы солун ажылдары-биле чонун өөртүп-ле турар болзунам!
Светлана ДАЧЫН-ХОО.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn