| ОКТЯБРЬ 30 — ПОЛИТИКТИГ РЕПРЕССИЯЛАРГА КОГАРААННАРГА САКТЫЫШКЫН ХҮНҮ |
Ачам Кашпал чурттуг кижи. Ооң төрел-дөргүлүнде Тывавыстың ат-алдарлыг оолдар, уруглары хөй-ле чораан.
Кашпал болза, барыын Саян-Таңды дагларының мурнуу талазында, Эне-Сай — Улуг-Хем унунда база олче агып кирген даг хемнериниң чурту. Ол хемнерниң ады-биле кашпалдарның чурттап чоруур черлериниң аттарын адаан: Хереме, Үрбүн, Чиңге, Кара-Тал, Шеңнети, Шогур. Кашпал улузу тулган аңчылар, хемежилер, балыкчылар. Маңаа үе-шагдан бээр Сат, Түлүш, Донгак уктуг төрел аймактар чурттап чораан. Чоорту Монгуш, Кыргыс, Ховалыг, Маады уктуг күдээ, кудалар кашпалчыларга немежип, хакастар, орустар-биле аралажып чурттап чорааннар.
1932 чылда бир дугаар «Кызыл хонык» («Кызыл амыдырал») колхозту тургуспушаан, бир дугаар чунар-бажыңны хөй ажы-төлдүг Кыргыс Бүрүнлениң Каскан-Суг деп кыштаанга туткан. Түлүш Чолдак-оол, Сат Долгар (кырган-ачамның кады төрээн угбазы), Сат Базыр-оол, Сат Часкалбаа олар Кургал, Шеңнети, Хереме араттарынга бижик өөредип турган. Кашпалдың төөгүзүнде бир дугаар дээрбени Ус-Аксынга Борбак-Кулча Чүлдүмеевич Сат тургускан. ТАР база ССРЭ үезинде чурттап чораан өгбелерин билип чорзун дээш, ат-алдарлыг башкы угбаларывыс Дызыр Балчыыр-оол (Наталья Тыртык-Кара) биле Сат Толунчап боттарының сактыышкын номнарында бижип, төөгүнү арттырып кагдылар.
ХАЙЫРАЛЫГ КАШПАЛДАРЫМ
Кайы-даа чон, кандыг-даа кижи бодунуң өскен-төрээн черин, төрел аймак чонун сеткилинден хумагалап чоруур болгай. Чажымдан-на кулаамга дыңналып, сеткилимден сонуургап чорааным кижи бар. Авам, ачам ону «Товарищтай акый», «Товарищтай дарга» деп-ле бо-ла сактып чугаалажырлар: Төрүмелинден ооң ады Давааштай. Хереме чурттуг арат Чүлдүмей Саттың 9 ажы-төлүнүң ийи дугаар оглу сөөлүнде барып эртем-билиглиг, төрээн чуртунуң идегелдиг, бурунгаар көрүштүг оолдарының бирээзи болуп, ТАР-ның харыысалгалыг черлеринге ажылдааш, генерал-майор шериг эргени чедип алган. Бөдүүн аажы-чаңы-биле, чүгле кады ажылдап база башкарып чорааны кижилерниң эвес, а тыва чонунуң улуг хүндүткелин, бүзүрелин, идегелин чедип алган удуртукчу чораан.
Николай Чолдак-оолович Товарищтай 1938-1944 чылдарда ТАР-ның иштики херектер сайыдынга томуйладырының мурнунда, ол АРЕВЭ, ВЛКСМ-ден эгелээш, чоннуң бүдүрүлге ажыл-агый черлеринге ажылдап чораан. Бо өгбевис төрелдериниң «контр оглу», «контр уруу» деп аарышкылыг аттарын дыңнап, сагышсырап чораан. Школа назылыг ажы-төлдерни школазындан, интернадындан үндүр сывыртап, дарга-бошкалар оларның ак оруун моондактап турганын ам 80 хар ажып чоруур кашпалдарым сактып чорлар.
Күскү ажылдың кидин түлүк үезинде Хереме, Үрбүн, Чиңге сумуларының араттарын та кайнаар, та чүге, кандыг-даа тайылбыр, чугаа чокка Улусчу иштики херектер комиссариады сүрүп аппарган. Сөөлүнде билдинге- ни – Минусинск хоорайның даш кара-бажыңынга хоругдаан болган. Байысаарда: «Япон шивишкиннер силер»— деп, эрии-шаажылап, өчүк бээрин күш-биле негеп турганнар. Оларның аразында Давааштайның төрээн адазы Чүлдүмей Сат, кады төрээн 2 дуңмазы, акы-даайлары, честелери – адашкылар, халышкылар, кудашкылар бар. Кашпалдың 24 оглу Тывага эгелээн кандыг-даа үндезин чок репрессияның баштайгы буруудаттырганнары болганнар.
Чүлдүмей эрээ-шаажылалга шыдашпайн, Минусинск кара-бажыңынга амызын салган. Ооң 9 ажы-төлүн дуңмазы Чолдак-оол Түлүш өг-бүлезинче ап, азырап-карактап, арга-мергежилдиг улус кылдыр өстүрүп каан. Чежемейниң-даа кызагдадып чорза, Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде, бүгү тыва чон ышкаш, бир демниг, Кызыл Шеригге дузаламчы кылдыр «Кызыл кошту», боттарының эрес-дидим 18-20 харлыг оолдар, кыстарын фронтуже чоруткан. Бүрүле Дүвендеевич Ховалыг, Бичен Терек-ооловна Ховалыг, Норжуң Балчыыр-ооловна Кыргыс (Суукай), Хүргүлек Ширин-оолович Түлүш – Хереме, Чиңге, Үрбүн сумуларындан үнген дайынчылар Украинаны немец-фашистиг эжелекчилерден хостааш, алдар-аттыг, орден-медальдарлыг чанып келгеннер. Устан Чаа-Хөл-Аксынга чедир фронтуга белектерни Мелдер Донгак биле Дамдак Түлүш чедирип турганнар. Үрбүн-Бажы, Шогур, Элчелиг ынчаар араттарның культурлуг амыдыралын көдүрүп, үжүк-бижикке өөретпишаан, дерги-садыын организастап турганнарга Апал-оол Донгак, Борбак-Кулча Сат (Товарищтайның хин төрел дуңмазы), Базыр-оол Кыргыс (композитор Солаан Кыргыстың ачазы) олар хамааржыр.
Сыын фермазының эге тургузукчулары база-ла буруу чок черге хосталгазын казыттырып чораан. Ол араттар база оларның ажы-төлдери: Монгуш Чап, Зоя Мелдер, Оолакай, Белек-оол Донгактар, улаштыр оларның-на ажы-төлдери база аңаа ак сеткилдиг ажылдааннар. Кедергей ажыл-ишчи өгбевис Чыргалбай Бурганович Сат. Ус-Аксынга пароход ыяжын белеткеп турган. Ооң оглу баштайгы эртемден, чонувустуң чоргааралы, тыва дылдың шинчилекчизи профессор Шулуу Чыргал-оолович Сат. 1943 чылда ТАР-ның удуртулгазы база мурнакчы араттар фашист эжелекчилерге удур тулчуп турар маадырлыг Совет Армияның шеригжилеринге тыва чондан белек чедирип чораан делегацияның оралакчы даргазы кылдыр ынчангы сайыт Николай Чолдак-оолович Товарищтай фронтуга чедип чораан.
Давааштай эртем-билигге кедергей сундулуг болган. 1923 чылда Кызылдың эге школазынга өөрени бергенинден бээр шынзылга-биле ооң ады Товарищтай Николай Чолдак-оолович болу берген. Эртем-билиг чедип алгаш, ТАР-ның удуртур черлеринге ажылдааш, 1941 чылдан эгелеп иштики херектер сайыдынга томуйлаткан. Кайы-даа харыысалгалыг черлерге ажылдап чорааш, Николай Чолдак-оолович бөдүүн чоннуң сагыш-сеткилин үнелеп чораан. 1947-1948 чылдар үезинде бир-ле кижиниң «сымыраныы-биле» чекист сайыт Товарищтайны нүгүлдээш, ажылындан, эрге-дужаалындан үндүргеш, Каа-Хемде хоругдаттырган херектээннерниң ыяш дилер чериниң даргазы кылдыр шөлүпкен. Аңаа кадыы баксыраан. 1955 чылдың кыжында Николай Товарищтай ынак кадайындан, 6 ажы-төлүнден чарылган. Олар ачазының соонда хөй-ле бергелерге таваржып чурттап чорааннар. Ол бүгүдени сактып чугаалаар болза, аңгы төөгү болур.
ЧЫРЫК АДЫНГА
Төөгүлүг өгбевистиң 120 харлаанынга хамаарыштыр ИХЯ-ның сайыды Юрий Завьяловче бижик кииргенивис түңнелинде яамының хоочуннар организациязының даргазы Валерий Тарыма-биле саадал чокка хемчеглерни тургусканы биске улуг өөрүшкү болган. Товарищтай өгбевистиң чырык адынга тураскааткан шыдыраа база баскетбол маргылдааларынга солун мөөрейлерни эрттирген бис.
Өгбевистиң бичии оглу Илья адазын дөзеп, баштай хоорайның, ооң соонда республиканың Кеземче шииткели күүседир черниң даргазы болуп хөй-ле чылдарда ажылдады. Арай-ла эрте "бурганнай" бергенинге дуңмалары база угба-акылары ам-даа хараадап чоруур бис. Хөй шаңнал, медальдарның эдилекчизи, полковник Илья Николаевич Товарищтай бо чылын 78 харлаар турган. Кижи төөгүзү төнчү чок. Амгы ХХI космиктиг депшилге үезинде Кашпал чурттуг өгбелеривистиң 8-ки чадазында турар төлдери — мээң кады төрээн акым Владимир Донгактың чичи оглу Тензин биле чичи уруу Арьяа өзүп олурлар.
Шыдыраа маргылдаазынга генерал өгбевистиң чаш салгалдары – Светлана Кыртынмай угбавыстың 7 класс ачы оглу база Сергей Чамаев дуңмавыстың 8-ки классчы ачызы Дамир база идепкейлиг кириштилер. Баскетбол маргылдаазының белектери хоомай эвес болган: Дус-Хөл база «Ергаки» дыштанылга черлеринче путёвкалар, чаагай торттар, чайырлап каан кубоктар.
Лидия ДОНГАК, ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn