КЫЗЫЛ ПАРТИЗАННЫҢ КУДУМЧУЗУ
Тываның найысылалы Кызыл хоорайның кол кудумчуларының бирээзи Кочетов кудумчузунуң адының төөгүзүн эң ылаңгыя амгы салгалдың аныяктарының чамдыызы сонуургавас. Кыдат империяның, хаанныг Россияның чагыргазының адаанга чораан Тываны бот-догуннаан Тыва Арат Республика кылдыр тургузарынга киришкен орус омактыг чаңгыс чурттугларывыстың бирээзи — Тываның кызыл партизаннарының отрядының командири Сергей Кочетов. Ооң ады-биле Кызылдың төп кудумчуларының бирээзин Сергей Кузьмич дириг чорда-ла адаан. Кызыл партизаннарның командири Кочетов кудумчузунуң 34 дугаар бажыңынга чурттап чораан. Амгы үеде ол бажың— Чуковский аттыг бичии уруглар библиотеказы.
1894 чылдың ноябрь 7-де Красноярск гyберниязының Минусинск можузунуң Колдыбай суурга ядыы өг-бүлеге Сергей Кочетов төрүттүнген. 1914 чылда ада-иези Тывага көжүп кээп, ол шагда Оюннар кожууннуң Суг-Бажы деп черде орус чурттакчыларлыг суур Атамановкага (амгы үеде Кочетов суур) турумчуп чурттай бергеннер. Хаанныг Россия биле Герман империяның аразынга дайын 1914 чылда эгелээрге, Сергей Кочетовту шеригже келдирткеш, фронтуже чоруткан. 1917 чылда Россияга Октябрь революциязы хып үнерге, ооң идеяларын хүлээп ап, солдаттарның революсчу комитединиң кежигүнү апаар. Ол-ла чылда Сергей Кочетов Тываже чанып кээр. Октябрь революциязы Россияның иштинге хамааты дайынынче шилчип, улам калбарып, Тываже ак гвардейжи шериглер кирип кээп, тус черниң чонун базымчалап эгелээрге, Сергей Кочетов болгаш ооң эштери фронтучулар кызыл партизаннар отрядын тургускаш, ак гвардейжилерге удур демисежип, Урянхай крайга совет эрге-чагырганы тургузарынга идепкейлиг киришкен. Тывага хамааты дайыны дооступ, амыдырал-чуртталга тайбыңзыргай апарган 1921 чылда Сибирьниң революстуг комитеди, Моолга ак гвардейжилерни чылча шаварынга моолдуң революстуг шериглериниң дузалашканы дээш, Тываны Моолга бериптер саналды Совет Россияның даштыкы херектер яамызынче киирген. Урянхай крайны Моолга бээринге хамаарыштыр тайылбыр ажылын тус черниң чурттакчыларының аразынга чорудар дугайында чагааны 1921 чылдың апрель айда Сибирьниң революстуг комитединиң Урянхай крайга төлээзи Иннокентий Сафьяновче чоруткан. Урянхай крайны Моолга бээринге тус черниң 20 муң хире санныг орус чону удурланган. Тывага күрүне тургузуп алырының дугайында айтырыгны кызыл партизаннар көдүрүп, херек болза, Тываны Моолга бээринге ок-чепсектиг удурланырынга беленин көргүскеннер. Шак ынчаар Таңды Тыва Улус күрүнени тургузарының байдалы тыптып келген. Ооң талалакчызы Иннокентий Сафьянов барыын кожууннарның нояннары, эң ылаңгыя Даа кожууннуң чагырыкчызы Буян-Бадыргы ноян-биле харылзашкаш, 1921 чылдың июнь айда Чадаанага барыын кожууннарның нояннарының, кызыл партизаннарның чыыжын эрттирип, Таңды Тыва Улус күрүнени тургузарын чарлаар чыышты Оюннар кожуунда Атамановка суурнуң турар чери Суг-Бажынга эрттирерин шиитпирлээн. Чүге дээрге ол чыыштың киржикчилерин камгалап шыдаар, Таңды Тыва Улус күрүнени тургузарын магадылаар күш Сергей Кочетовтуң командылааны кызыл партизаннар отряды болган. Шын ынчаар Сергей Кузьмич Кочетов Тыва Арат Республиканы доктаадып тургузарынга улуг үлүүн киирген.
1921 чылдың апрель-август—5 ай дургузунда Тыва Арат Республиканың кончуг дүрген тургустунган төөгүзү тодаргайы-биле чырыттынмаан деп, төөгүчү эртемденнерниң чамдыызы санап турар.
ТЫВАНЫҢ КҮРҮНЕ УНИВЕРСИТЕДИНИҢ АЛДАРЛЫГ ПРОФЕССОРУ
“Тыва Республиканың эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы” хүндүлел аттың, Россия Федерациязының “Өөредилгени хөгжүдеринге киирген үлүү дээш” медальдың болгаш өске-даа бедик шаңналдарга төлептиг болган Тываның күрүне университединиң филология факультединге барык чартык век дургузунда башкыдан профессорга чедир ажылдаан Георгий Николаевич Курбатский 1936 чылдың ноябрь 9-та Куйбышев, амгы Самара хоорайга төрүттүнген. Бичиизинде аар аарааш, кылаштаары багай апарган. Эң ылаңгыя школачы чылдарында ооң амыдыралы дыка берге болган. Кылаштаары берге оолду эштери кыжырыыр турган. Ынчалза-даа Георгий оларның ындыг хамаарылгазын шыдажып эртип, сагыш-сеткили каржы апарбаан. Амыдырал-чуртталганың бергелерин ажып эртеринге бичиизинден-не чаңчыккан, кызымак оол номнар номчуурунга, чогаалга сонуургалдыг болгаш, 1954 чылда школаны алдын медальдыг дооскаш, Омскунуң М. Горький аттыг күрүнениң педагогика институдунуң төөгү болгаш дыл факультединче кирип алган. Институтту 1959 чылда дооскаш, Кызылдың педагогика институдунуң орус болгаш даштыкы литература кафедразынга ажылдай берген. Шак ынчаар Тыва Георгий Николаевичиниң барык төрээн чурту апарган.
Ол башкы ажылындан аңгыда, Тываның кожууннарын студентилери-биле кады кезип, тыва болгаш орус чоннарның аас чогаалын шинчилээр эртем ажылынга хандыкшаан, хөй эртем ажылдарын бижээн. «Тыва байырлалдар: төөгү-этнографтыг очерк» деп темага төөгү эртемнериниң кандидады эртем чадазын Ленинградка 1970 чылда камгалап алган. “Тывалар боттарының аас чогаалында” (“Тувинцы в своём фольклоре”) деп эртем ажылын бижээш, ооң-биле доктор эртем адын камгалаарынга Георгий Николаевич белеткенип тургаш, тываларның аас чогаалынга эртемден атты тыва аас чогаалын кончуг эки билир чүгле тыва кижи камгалаар ужурлуг деп боданы бергеш, ол темага доктор атты камгалавайн барган. Ынчалза-даа “Тывалар боттарының аас чогаалында” (“Тувинцы в своём фольклоре”) деп кылын номну парлап үндүрүп, ону бодунуң эң үнелиг ному деп санап чораан.
ТЫВАНЫҢ ТУГУН ЧОГААТКАН ЧУРУКЧУ
1949 чылдың ноябрь 9-та Тываның ат-сураглыг кижилериниң бирээзи Чөөн-Хемчик кожууннуң Хайыракан сумузунга төрүттүнген. Ол дээрге Тыва Республиканың күрүне тугун чогаадып чураан чурукчу Оюн-оол Сат.
Чурулга альбому, өңнүг карандаштар садыгларга тыптып кээрге, 4-кү классчы Оюн-оол ада-иезинге оларны саттырып алгаш, чуруурунга хандыкшый берген. Чурукчу оолду класстың, школаның хана солуннарын каастап чуруурунга эш-өөрү болгаш башкылары хаара тудуп эгелээн. 16-17 харлыында эш-өөрүн чуруур апарган. Эң ылаңгыя уруглар күзелдии-биле портреттерин чурудуп алыр турган. Оларның чамдыызы Оюн-оолга чурудуп алган портреттерин өг-бүлезиниң чуруктар альбомунда ам-даа шыгжап чоруурлар. Чуруурунга хандыкшылдыг оол Кызылдың уран чүүл училищезиниң чурулга салбырынга, ооң соонда Ленинград хоорайда Герцен аттыг чурулга-графика факультединге чурукчунуң профессионал билиглерин шиңгээдип алган. Бедик мергежилдиг профессионал чурукчу апаргаш, Кызылдың уран чүүл колледжизинге, Республиканың уругларның уран чүүл школазынга чурулга башкылап ажылдап чораан. Тываның ном үндүрер чериниң үндүрген номнарының уран каасталгазын база кылып турган. Аркадий Гайдарның “Чук биле Гек”, Кечил-оол Экер-оолдуң “Девидээн ада” дээш өске-даа номнарны чуруп каастаан.
Чурукчу Оюн-оол Саттың чогаадыкчы ажылында эң онзагай болуушкун Тыва Республиканың тугун чурааны болган. Мөөрейге киирген элээн каш төлевилелдерниң аразындан Оюн-оол Доктугуевичиниң төлевилели эң эки деп түңнелди жюри кежигүннери үндүргеннер. Туктуң төлевилелин Тыва Республиканың күрүне тугу кылдыр ТР-ниң Дээди Хуралының депутаттары бадылаан.
Ш. ЛОПСАН.
Чуруктарны төрелдериниң, эш-өөрүнүң архивинден алган.
“Шын” №43 2026 чылдың ноябрь 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn