Уттундурбас ырларны чогааткан
Уттундурбас шүлүктерни, ырыларны болгаш өске-даа чогаалдарны бижээн кижилер бар. Олар чырык өртемчейден шагда-ла чоруй барган, оларның чамдыызының ат-сывын сактып четпес уттундурган-даа бол, чогааткан шүлүктерин чон номчуп, ырыларын ырлап чоруур. Ындыг кижилерниң бирээзинге композитор, артист Александр Лаптаңны хамаарыштырып болур. Салчак Серенниң (чамдык демдеглелдерде Сергей Серен деп бижиттинген) сөзүнге Александр Лаптаңның аялгазын бижээни “Авай” деп ырыны чон ам-даа ырлавышаан.
Аксым кежиин чаяап төрээн
Авайымга алдар тудуп...
деп эге одуругларлыг ырыны таалап дыңнавааннар улуг-даа, чалыы-даа назы-харлыг кижилерниң аразында чок чыгыы боор оң.
Бо ырыны орус ыраажылар безин ырлаан. Чижээлээрге, Красноярск хоорайның филармониязының А.Ю. Бардин аттыг оркестрниң үделгези-биле солист Виталий Осипов “Авайны” ырлаанын көргүскен материалдар социал четкилерде бар.
Александр Лаптаң барык шупту хөгжүм херекселдеринге ойнаар чораан. Бызаанчы, лимби, чанзы, баян, мандолина, балалайка, скрипка, фортепиано дээш оон-даа өске. Бо шагда болза Лаптаңны “оркестр – кижи” деп адаар ийик бис.
Үстүнде адын адаанывыс “Авай”, Олег Сувакпиттиң сөзүнге “Сылдыстыгда”, Степан Сарыг-оолдуң сөзүнге “Ырлаал, чүрээм”, Салим Сүрүң-оолдуң сөзүнге “Үделге” дээш өске-даа ырыларны Лаптаң чогааткан. Тываның хөгжүм-шии театрының баштайгы артистериниң, хөгжүмчүлериниң бирээзи болгаш, шиилерниң хөгжүм каасталгазын бижип, рольдарны ойнап чораан. Чаңгыс домак-биле чугаалаарга, Александр Лаптаң уран чүүлге бүгү талазы-биле талантылыг кижи.
Александр Лаптаңның кадагалаттынып арткан баяны тыва уран чүүлдүң эртинези апарган. Ону реставратор Иван Якин чаартып кылган. Ол чаарттынган баянны Кызылдың уран чүүл колледжизиниң сценазынга 2016 чылдың март айда бараалгадып көргүскен. Композиторнуң баянынга хөгжүмчү Томас Моңгуштуң үделгези-биле ыраажы Эльвира Докулак “Авай” деп алдарлыг ырыны дыңнакчыларга ырлап бараалгаткан.
Композитор, артист, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Александр Саянович Лаптаң 1918 чылдың июнь 15-тиң хүнүнде Улуг-Хем кожууннуң Чааты сумузунга төрүттүнген.
Адындан-на таныыр
Чүгле ат-сывын адаарга-ла, хөй кижилер, харын-даа мырыңай бүгү чон ону танып каар кижилер тываларның аразында бар. Тываның төөгүзүнде ындыгларның бирээзи – тыва эки турачы аъттыг эскадроннуң командири, Совет Эвилелиниң Маадыры капитан Кечил-оол.
Түлүш Кечил-оол Балданович 1914 чылдың июнь айның 23-те Улуг-Хем кожууннуң Хайыракан сумузунга малчын арат Адыг-Түлүш Балдаңның өг-бүлезинге төрүттүнген. Ооң ада-иези Шагаан-Арыг чоогунга көжүп-дүжүп чурттап чораан болгаш, Кечил-оол орус тараачыннарның уруг-дарыы-биле ойнап, орус дылга чугаалап өөренип алган. Тыва Арат Республиканың революстуг шерии Кызыл хоорайга тургустунуп эгелээрге, шериг херээн сонуургаар аныяк оолдар ол шеригге барып кирип ап турганнар. Түлүш Кечил-оол ада-иезинге-даа дыңнатпайн, аалындан чоруткаш, шериг албан-хүлээлгезинге кирип алган. Кечил-оолдуң шериг албан-херээнге депшииринге ооң орус дылды билири база дөгүм болган. Орус дылды багай эвес билир орлан-эрес аныяк эрни Тамбов хоорайда аъттыг шериг училищезинче өөредип чоруткан. Ол-ла училищеге ажылчын факультеттиң дыңнакчызы Ольга Борисова деп уруг-биле Кечил-оол таныжып алган. 1937 чылда олар өг-бүле тутканнар. А 1938 чылда Кечил-оолдарныӊ өг-бүлезинге оол уруг төрүттүнген. Оглунуң ат-фамилиязын авазы Ольганың документилери ёзугаар кылдырып алганнар. Ынчангаш ооӊ ат-сывы документиге совет хамааты Владимир Борисович Сергеев болган.
Тамбов хоорайда аъттыг шериг училищезин өөренип дооскаш, Түлүш Кечил-оол Тываның революстуг шерииниң биче командирлер школазының командиринге томуйлаткан. 1942 чылда Кечил-оолдуң өг-бүлезинге кыс уруг төрүттүнген. Уруун Зоя деп адап алганнар. Ол-ла чылда Кечил-оолдуң шериг эртем-билиин бедидери-биле Москвада С.М. Буденный аттыг офицерлерниң дээди школазынче өөредип чоруткан. Совет Эвилелиниң шериг өөредилге черлеринге эртем-билии ханылаан Түлүш Кечил-оол ТАР-ның шыырак шериг эртем-билиглиг командирлериниң бирээзи апарган. Ону 1943 чылдыӊ сентябрь 1-де фронтуже аъттанган тыва эки турачы эскадроннуң командиринге томуйлаан. Ооң командылааны эскадроннуң дайынчылары эрес-дидим дайынчы орукту эрткеннер.
Капитан Түлүш Кечил-оолга Совет Эвилелиниң Маадыры атты тыпсыр дугайында рапорт командылал черлериниң документилериниң аразынга чиде берген. Тыва эки турачыларның дайынчы оруун истеп турган журналист Кодур-оол Оюн ол документилерни ССРЭ-ниң Камгалал яамызының Подольск хоорайда архивинден тыпкаш, олар кайда чыдарын, дугаарын безин “Тыва эки турачылар мурнуку шугумда” деп номунда бижип каан. Бюрократчы хамаарылганың уржуунда ону Кодур-оол Оюн чааскаан “шимчедир” арга чок болган. Чүгле 1990 чылдыӊ май 5-те ССРЭ-ниӊ Президентизи М. Горбачев Ада-чурттуӊ Улуг дайынынга эрес-дидим киришкен дайынчыларга Совет Эвилелиниӊ Маадыры деп атты тыпсыр дугайында чарлыкка ат салган. Ол чарлыкка кошкан даңзыга Түлүш Балдаӊович Кечил-оолдуӊ ады кирген. Адазының шаңналын оглу Владимирге байырлыы-биле дамчыдып берген.
Пионержи ырының автору
Тываның төөгүзүн сонуургаарга, кайгамчыктыг төөгүлер бар чорду ийин.
Взвейтесь кострами, синие ночи!
Мы — пионеры, дети рабочих.
Близится эра светлых годов,
клич пионеров — «Всегда будь готов!»
деп одуругларлыг ырыны ырлавааннар, эң ылаңгыя улуг назы-харлыг кижилерниң аразында, чок боор оң.
Бо ырның аялгазының автору композитор Сергей Кайдан-Дёшкин 1949-1956 чылдарда Тывага чурттап, Кызылдың бичии уругларның хөгжүм школазынга, башкы училищезинге хөгжүм башкылап, Тываның хөгжүм-шии театрының хөгжүм килдизин эргелекчилеп, шиилерге аялгаларны чогаадып турган.
Шүлүкчү А.А. Жаровтуң «Взвейтесь кострами, синие ночи» деп шүлүүнге пионержи ырыны Сергей Кайдан-Дёшкин 1922 чылда бижээн. Бо ыры дораан-на совет пионерлерниң гимни апарган. Ырының аялгазының авторунуң ат-алдары ССРЭ-ге диңмиреп турган. Салым-чолдуң кажан, канчаар чайгыла бээрин кижи хөөкүй баш бурунгаар билир эвес. Бир-ле кижиниң нүгүлү-биле пионержи гимниң авторун 1930 чылда хоругдап туткан, 1932 чылда “контрреволюсчу, террорисчи, националисчи” үүлгедиглерге буруудадып шииткеш, Красноярск крайның соңгу чүгүнде “Норильсклагче” хоругдадып чорудупкан. 1940 чылда Сергей Кайдан-Дёшкинни “Норильсклагдан” хостаан, ынчалза-даа “контрреволюсчу” чоруктан агартпаан, ынчангаш чурттуң кыдыг-кызыгаар черлеринге чурттаар, ажылдаар арганы берген. 1944 чылда Совет Эвилелинге каттыштырган Тывага Сергей Кайдан-Дёшкинни салым-чолдуң чалгыы эккелгени ол. Сталин өлген соонда, 3 чыл эрткенде, 1956 чылдың ноябрь айда композиторну политиктиг кем-херектен агарткан. Тывадан чоруткаш, чурттуң аңгы-аңгы хоорайларынга культура албан черлеринге ажылдап чораан.
Сергей Фёдорович Кайдан-Дёшкин 1901 чылдың июнь 23-те Вильно (амгы Вильнюс) хоорайга төрүттүнген.
Суггат арыктарын шинчилээн
Колдуунда мал ажыл-агыйлыг көшкүн тыва чоннуң амыдырал-чуртталгазынга тараа ажыл-агыйы база кол черни ээлеп чораан. Өл-шыктыг азы хемнерден суггарылга арыктары үндүр казып болур черлерге араттар тараа аймаан тарып өстүрүп турганнар. Тыва улустуң амыдырал-чуртталгазының, ажыл-агыйының бо онзагай талазын ханы шинчилээннерниң бирээзи – төөгү эртемнериниң кандидады Андрей Ашак-оол. Ооң “Ортаакы вектерде болгаш 19 вектиң төнчүзүнде, 20 вектиң эгезинде тываларның суггарылга бугаларының шинчилели” деп эртем-шинчилел ажылынга даянып, Тываның чамдык черлеринге улуг эвес шөлдерге тарааны тарып өстүрүп болур дээрзин тус черлерниң чурттакчылары демдеглеп турарлар.
Куңгуртугда Тере-Хөлде эрте-бурунгу Пор-Бажыңны казып шинчилээринге база эртемден киришкен. Тере-Хөлде Пор-Бажыңдан, Кызыл хоорай чоогунда Дөгээ дааның баарында базырыктардан болгаш өске-даа черлерден тывылган эрте-бурунгу археологтуг чүүлдерни чыып тургаш, Тываның күрүне университединиң төөгү факультединге Төп Азияның чоннарының төөгүзүнүң болгаш материалдыг культуразының музейин эртемден Андрей Ашак-оол тургускан.
Андрей Чолдак-оолович эртем-шинчилел, өөредилге болгаш культура ажылдарының идепкейлиг киржикчизи чораан. Кады ажылдап чораан эш-өөрүнүң сагыш-сеткилинге шинчилел ажылдарынга хандыкшылдыг эртемден бооп артып каан.
Төөгү эртемнериниң кандидады Андрей Чолдак-оолович Ашак-оол 1960 чылдың июнь 29-та Бии-Хем районнуң Ленинка суурга төрүттүнген.
/ Ш. Моңгуш белеткээн.
Чуруктарны эш-өөрүнүң, төрелдериниң хууда
архивтеринден хоолгалаан.
“Шын” №24 2026 чылдың июнь 25
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...