ЕЛЬЦИННИҢ ТЫВАГА ЧОРААНЫ
1994 чылдың июнь айның 16-18 хүннеринде Россияның Президентизи Борис Ельцин Тывага кээп чораан. Ооң мурнунда хаанныг Россияның-даа, Совет Эвилелиниң-даа баштыңы Тывага келбээн чүве-дир. Ынчангаш республиканың ынчангы удуртулгазы-даа, чурттакчы чону-даа Борис Ельцинниң Тывага келгенин ооң сагыш човаашкыны, онзагай болуушкун кылдыр хүлээп алган.
1991 чылда президентиге Ельцин соңгудуп тура, Россия хөгжүүр, чон байыыр дээн ооң аазаашкыннары Гайдарның чедиишкин чок экономиктиг реформаларының, Чубайстың хуужудуушкунунуң уржуунда бүтпейн барган, акша-шалың өй-шаанда үнместээн, өртектер оккур өскен, чоннуң амыдырал-чуртталгазы ядаргай апарганда, Тыва ышкаш ядыы регионнарга Президент Ельцинниң хууда деткимчези дыка херек турган. Ынчангаш регионнарның удуртукчулары Борис Ельцинниң хууда деткимчезин чедип алырын кызып турганнар – Тываның Президентизи база.
Борис Ельцинни Тывага келиринче Шериг-оол Ооржак чалап, оон республикага ажык-дүжүк үндүрүп алырын бодап турган. Оларның бирээзи – Тываның девискээрин Кыдыкы Соңгу чүк районнарынга деңнештирерин чедип алыры. Ол боттанган – 1994 чылдың май 16-да Б.Н. Ельцин “Тыва Республиканың девискээрин Кыдыкы Соңгу чүктүң районнарынга болгаш аңаа деңнештирген черлерге хамаарыштырар дугайында” чарлыкка холунуң үжүүн салган. Ол чарлык ёзугаар Мөңгүн-Тайга, Тожу кожууннарының, Кызыл кожууннуң Шынаа суму чагыргазының девискээрлерин Кыдыкы Соңгу чүк районнарынга хамаарыштырган. Тываны Кыдыкы Соңгу чүк районнарынга деңнештирген.
Бо чарлык үнген соонда Ельцинниң Тывага келиринге белеткелдер эгелээн. Чагытай хөлдүң үстүү талазында бедигээш черде малчын К.С. Оюннуң чайлаанга Борис Ельцинни селгүүстедип эккээр деп Тываның удуртулгазы шиитпирлээн. Президентиге көргүзери-биле Мөңгүн-Тайганың сарлыктары, Тожунуң ивилери дээш Тываның тос чүзүн малын доозазын Чагытайда малчын аалга чыгган.
Президентиниң Тывага аалдап келиринге белеткелге киржип турган кижилерниң чамдыызының чугаазы-биле алырга, чайлагның девискээринде халдавырлыг аарыгларлыг ымыраа-сээк, саргы, курт-кымыскаяктар, сугда хоралыг микробтар бар-чогун санитар-эпидемиологтуг станцияның специалистери хынаан. Борис Ельцин-биле ужуражылга үезинде ооң чанынга турар кижилер эмчи хыналдазын эрттирген. Президентиниң камгалалының снайперлери турар черлерни тодараткан, хөлдүң суунче тускай чепсегленген кижилерни киирип, хөлдүң чайлагже чоок-кавызында суг адаа девискээрин хынап көрген.
Борис Ельцин Чагытайга вертолётка ужуп чедип келириниң мурнунда ону шайладыр өгге делгээн аъш-чемни баштай кожууннуң чагырыкчызы, ооң соонда Президентиниң хууда эмчизи амзап хынаан деп дамчыыр чугаа база бар.
Чагытайда чайлагга вертолётка ужуп келгеш, ону уткууру-биле чыылган кижилер-биле ужуражып, өгде делгээн тыва национал аъш-чемни чип, тыва шимени ижип, чайлагда мал-маганны, тыва арага тигер шууруунну Борис Ельцин сонуургап көргеш, чыылганнар-биле чугаалажып, хөглээн. Коңгар-оол Ондарның хөөмей-сыгыдын Ельцин аажок сонуургаан, ооң аксынче бакылап, ында кандыг-бир хөгжүм-херексели бар-чогун хынааш, хөөмейжиге Россияның улустуң артизи атты дораан тыпсыр даалганы РФ-тиң культура сайыды Сидоровка берген.
Аалдап барганы чайлагда аалдың ээзи малчын К.С. Оюнга комбайн бээрин Ельцин аазаан. Президентиниң аазаашкыны күүсеттинген, ол-ла 1994 чылдың күзүн комбайнны эккелген. Ооң даштында “Россияның Президентизинден” деп бижип каан болган.
Борис Ельцин 1980 чылдарның төнчүзүнде улуг политикаже шургуп киргеш, ССРЭ-ниң буступ дүжеринге кол рольду ойнааш, 1991 чылда Россияның Президентизинге соңгуткан, бедик эрге-чагырганы боду чаалап алган кижи. 1999 чылдың декабрь 31-де Борис Николаевич Россияның Президентизи албан-дужаалын боду каггаш чоруурун телевидение дамчыштыр чарлаан. Ооң чылдагаанын “шылай бердим” деп тайылбырлаан. Бодунуң орнунга Владимир Путинни арттырып каан.
ЫРЫЛАРЫН ЫРЛАВЫШААН
Ал-боттары эл-чонундан, чырык өртемчейден шагда-ла чоруй барза-даа, ырыларын чон ырлавышаан тыва композиторлар эвээш эвес. Оларның бирээзи Григорий Базыр. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тываның Композиторлар эвилелиниң кежигүнү Григорий Яковлевич Базыр хөгжүмчүлер, артистер, ус-шеверлер чурту Бай-Тайга кожууннуң Көъп-Сөөкке 1950 чылдың июнь айның 20-ниң хүнүнде төрүттүнген. Хөгжүмге салым-чаяаныы бичиизинден-не көстү берген. Эге класстарга-ла гармошкага, баянга ойнаар апарган. Тээлиниң бичии уругларның уран чүүл школазының баян клазын дооскан. Школага өөренип тургаш-ла, Салчак Тамбаның сөзүнге «Хойжу сугга барыксаар мен» деп ырыны 10-гу классчы Григорий Базыр бижээн. Бо ыры ол-ла дораан Тывага эң-не нептереңгей ырыларның бирээзи апарган.
Кызылдың уран чүүл училищезиниң национал хөгжүм херекселдериниң салбырынга өөредилге чылдарында Григорий Базыр профессионал композиторнуң эртем-билиин шиңгээдип алган. Ооң чогаадыкчы сеткил-хөөнү улам бедиди ужуккан. Ооң бижээни «Ынакшылым» (К. Нат-пий-оол), «Чалыы чүрээм доюлдурду» (И. Херлии), «Орлан кыс мен, оой, ээй» (Э. Кечил-оол), «Эжикей» (С. Таспай), «Ырак черже чоруй бардың» (З. Намзырай), «Тээли дүнү» (В. Серен-оол) дээш хөй ырларның аразындан кайгамчыктыг шүлүкчү Зоя Намзырайның сөзүнге бижээни
«Шончалайым» амгы үениң эң-не билдингир ырыларның бирээзи.
Композитор республиканың культура одагларынга ажылдап, хөгжүм уран чүүлүн хөгжүдеринге көскү үлүүн киирип, чогаадыкчы өнчүзүн арттырган. Григорий Базырның адын Бии-Хемниң Шивилиг суурнуң культура бажыңы эдилеп чоруур.
ХУУЛГААЗЫН ДОЛУМА
Тываның алдарлыг артизи Дарый Моңгуш улуг назы-харлыг көрүкчүлерниң карактарынга, сактыышкыннарынга Тываның улустуң чогаалчызы Кызыл-Эник Кудажының “Долуманың хуулгазыны” деп шиизинде орлан-эрес хөглүг тракторист уруг хуулгаазын Долума бооп артып каан. Долуманың ролюн эң баштай Дарый Чүлдүмовна 1970 чылда күүсеткен. Тракторист оол кылдыр хуулдур кеттинип алгаш, көдээ суурга ажылдап келген орлан уругнуң ролюн ойнааны дээш, Дарый Моңгуш артиске Тываның комсомолунуң шаңналын тывыскан.
С. Пюрбюнуң “Кызыл үерде” Долуманың, Г. Лор- каның “Ханныг кудада” аваның, Ч. Айтматовтуң “Чиңгис-Хаанның ак булудунда” Алдынның дээш хөй шиилерге рольдарны артист ойнаан. Оларның аразындан Чылгычы Ондарның “Ханныг истер” деп шиизинде душтук кыстың ролю дээш Тыва Республиканың Күрүне шаңналын Дарый Чүлдүмовнага тывыскан.
Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Дарый Чүлдүмовна Моңгуш 1942 чылдың июнь 20-де Сүт-Хөл районнуң Кара-Чыраа суурга төрүттүнген. 2009 чылда Кара-Чыраа суурда Культура бажыңынга Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Дарый Моңгуштуң адын тывыскан.
Ш. МОҢГУШ белеткээн.
Чуруктарны хууда архивтерден хоолгалаан.
“Шын” №23 2026 чылдың июнь 18
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...