Тывызыксыг салым-чолдуг
Россияның болгаш Тываның улустуң артизи Максим Мунзук солун чогаадыкчы чуртталганы чурттап эрткен, тывызыксыг салым-чолдуг кижи. Ооң амыдырал-чуртталгазын, чогаадыкчы ажылын улам ханы шинчилээр болза, чаа солун чүүлдер билдинер деп болур.
Максим Монгужуковичиниң белен эвес салым-чолунуң, чогаадыкчы чоруунуң дугайында чамдык чүүлдерни уруу Светлана журналистерге чугаалап берген. Моңгужук Оюннуң кадайы Дарыймаа аныяанда чок апаарга, чаңгыс оглу Мунзукту ачазы элээди назы-харга чедир чааскаан азырап өстүрүп, малчын ажыл-ишке, аңнаар-меңнээринге дээш эр кижиниң кылып билир ужурлуг ажылдарга өөредип каан. Төөгүге Ажыкай ноян деп аттыг арткан хөй мал-маганныг байга адашкылар чылгычылап-даа турганнар. Ачазы чок апаарга, элээди оол Мунзук ол-ла Ажыкай Оюнга чылгычылап, орус байларга хөлечиктеп-даа чораан.
Тыва Арат Республиканың революстуг шерии тургустунарга, аныяк оолдар ол шеригге барып кирип турганнар. 17 харлыг Мунзук база Кызылга келгеш, Араттың революстуг шерииниң дайынчызы апарган. 1929 чылда шеригниң үрер хөгжүм оркестрин кызыл партизан Семён Коровинниң удуртулгазы-биле тургузуп эгелээн. Хөгжүмге салым-чаяанныг, бызаанчы дээш өске-даа тыва хөгжүм херекселдеринге ойнаар Мунзук Оюнну үрер хөгжүм херекселинге Коровин ойнап өөреткеш, шеригниң оркестринге хүлээп алган.
Мунзук Оюннуң салым-хуузунга Семён Коровин элээн салдарны чедирген. Москвада Гнесиннер аттыг училищеже Мунзукту өөредип чорударын ТАР-ның удуртулгазындан чедип алгаш, ооң ат-сывын документиге өскертир бижиткен кижи база Коровин деп медээлер база бар. Революсчу чогаалчы Горькийниң Максим деп адын документиге ады кылдыр бижидип алырын Мунзукка сүмелээш, ооң ат-сывын Мунзук Максим Монгужукович деп бижиткен. Шак ынчаар келир үениң алдарлыг артизиниң ады документилерге Максим, ада-иезиниң адаан ады Мунзук фамилиязы апарган. Москвада Гнесиннер училищезинге Максим Мунзук чеде бээрге, хүлээп алырының шылгалдалары эрте берген болган. ТАР-ның удуртулгазы ону моолдар-биле кады танк чолаачызынга өөредип киирип каан. Ону дооскаш кээрге, ТАР-ның революстуг шериинде танк чок болганындан Максим Мунзукту үрер хөгжүм оркестринге ажылдадып каан. Семён Коровин 1935 чылда шеригден халажып чоруй баарга, Максим Мунзук оркестрниң удуртукчузу апарган. Шак ынчаар ооң уран чүүлче улуг оруу эгелээн.
Чонга ат-сывы билдингир артист апаргыже чедир Максим Монгужукович төрүттүнген хүнүн ылап билбес чораан кижи бооп-тур. Бай-Хаакка шии, концерт көргүзүп чеде бээрге, Максим Монгужуковичиниң ада-иези-биле кожа-хелбээ чурттап чораан хакас омактыг Таскараковтар: “Силер бистиң оглувус-биле чаңгыс хүнде, 1910 чылдың май 2-де, төрүттүнген-не болгай силер”— деп чугаалааннар. Документ ёзугаар Мунзук артист 1912 чылдың сентябрь 15-те Межегей суурга төрүттүнген. А херек кырында 1910 чылдың май 2-де, Бай-Хаактан ырак эвесте Уургайлыг деп черге төрүттүнген.
Россияның болгаш Тываның улустуң артизи Максим Мунзуктуң чогаадыкчы ажылы чонга эки билдингир. Ол 22 кинога тырттырган, оларның аразындан “Дерсу Узала” деп кинода Дерсунуң ролюн Максим Мунзуктуң ойнааны кино уран чүүлүнге онзагай болуушкун болган. Бо кинону “Оскар” шаңнал-биле демдеглээн.
Ус-шевер хөгжүмчү
Эрзин кожууннуң Бай-Даг сумузунда Терек-Өдээ деп черге 1932 чылдың май 7-де ус-шевер болгаш хөгжүмчү Бригад Дүпчүр төрүттүнген.
Бригад Дүпчүр бичиизинден-не хөгжүмге хандыкшылдыг, ыяштан янзы-бүрү дириг амытаннар чазаарынга ынак оол болган. Ынчангаш ыры-хөгжүм биле ус-шевер чорук ооң чогаадыкчы салым-чаяанында сырый тудуш. 1957–1961 чылдарда Красноярск хоорайның хөгжүм училищезинге өөренип, ону дооскаш, Эрзинниң болгаш Тес-Хемниң культура бажыңнарынга ыры-хөгжүм уран чүүлүн удуртукчулап, ырыларга аялгаларны бижип, концерттерниң болгаш шиилерниң чурулга каасталгазын кылып, чурукчулап ажылдап чораан.
Бригад Санчыевичиниң уран чүүлге янзы-бүрү салым-чаяаннарының аразындан чонар-даш чазаарынга ус-шевер чоруу эң бедии-биле үнелеттинген. Бригад Дүпчүрнүң ыяштан аң-мең дүрзүлери чазаар, угулзалар сиилбиир ус-шевер салым-чаяанын баштайгы тыва профессионал чурукчу Сергей Ланзы 1968 чылда эскерип, чонар-даш чазаарынга салым-чаяанын сайзырадырын саналдап, арга-сүмелерни берген. Чонар-даш чазаарынга Бригад Дүпчүрнүң уран-шевер мергежили дүрген сайзыраан. Россия болгаш делегей чергелиг делгелгелерге ооң ажылдары бедик үнелелди алган. Ооң херечизи – 1975 чылда Бригад Дүпчүрнү ССРЭ-ниң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнүнге хүлээп алганы.
Тываның улустуң чурукчузу, литература болгаш уран чүүл талазы-биле Россия Федерациязының Күрүне шаңналының лауреады Бригад Дүпчүрнүң адын Эрзинниң Бай-Даг Культура бажыңынга тывыскан.
Тиилелгеге чедир – чаңгыс хонук
Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, тыва эки турачы Седен-оол Оюн Ожаан-оол оглу 1918 чылдың май 10-да Ээрбек сумузунга төрүттүнген. Украинада Деражно суурну хостап тургаш, тулчуушкунга ол аар балыглаткаш, госпитальче кирген. Эки турачы аъттыг эскадроннуң дайынчылары эжин дайын шөлүнден тыппайн баргаш, ооң маадырлыы-биле өлген дугайында дыңнадыгны төрелдеринче чоруткан. Седен-оол Оюн госпитальдан үнгеш, өске шериг кезээнге улаштыр дайылдажып чоруткаш, Германияның төвү Берлинге чедир тулушкан. Ооң дугайында дайынчының Берлинден бижээн чагаазы херечи болган.
Тыва эки турачы Седен-оол Оюн Ожаан-оол оглу май 9-та Тиилелгеге чедир 1 хонук, төрүттүнген хүнү май 10-га чедир 2 хонук чедир чурттавайн, май 8-те 27 харлыында маадырлыы-биле амы-тынындан чарылган.
Дайынчы, эртемден, чогаалчы
Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, тиилелгени фашистиг Германияның найысылалы Берлинге уткаан дайынчы, Тывага эртемни хөгжүдеринге улуг үлүүн киирген эртемден болгаш чогаалчы Николай Сердобов 1916 чылдың май 9-та хаанныг Россияның Самара хоорайга төрүттүнген.
Москваның педагогика институдунуң 1939 чылда доозукчузу, фронтучу Николай Сердобовту 1946 чылда Тыва автономнуг областың улус өөредилгезиниң эргелекчизинге РСФСР-ниң улус өөредилге комиссариадының айтыышкыны-биле ажылдадып чоруткан. Тывага школаларны тудар, оларны өөредилге дериг-херекселдери болгаш номнар-биле хандырар, башкы кадрлар-биле четчелээр дээш, Тывага улус өөредилгезин хөгжүдер талазы-биле улуг ажылды Николай Алексеевич удуртуп чоруткан. 1951 чылда ону Тываның дылдың болгаш литератураның, төөгүнүң эртем-шинчилел институдунуң директорунга томуйлаан. Бо албан-дужаалга 1967 чылга чедир ажылдаан.
Тывага улус өөредилгезиниң хөгжүлдезиниң темазынга педагогика эртемнериниң кандидады атты камгалап алган. Николай Сердобовтуң “Тыва нацияның хевирлеттингениниң төөгүзү” деп үндезин эртем ажылы 1971 чылда чырыкче үнген. Бо ажылы-биле доктор атты эртемден камгалаан.
Николай Сердобов элээн каш проза чогаалдарын бижээн. Ооң чогаалдарының кол темазы – дайын үезинде солдаттарның сагыш-сеткили, эрес-маадырлыг чоруу. “Саян сыннарының ындында” (“За хребтами Саянскими”) деп тоожузу Тыва-биле сырый холбаалыг.
Тыва АССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы, РСФСР-ниң алдарлыг башкызы, чогаалчы Николай Алексеевич Сердобов Тываны төрээн чуртум деп санап чораан. Чүге дээрге ооң амыдырал-чуртталгазы, эртем ажылы республика-биле холбаалыг, Тывага ол өгленип, ажы-төлү төрүттүнген.
Кинооператор Шамиль
Тыва дугайында солун барымдаалыг киноларны 1980–1997 чылдарда тырттырган кинооператор Шамиль Седен-оол 1948 чылдың май 10-да төрүттүнген.
Шамиль Тывага билдингир кижилерниң оглу. Ооң ачазы тыва эки турачы, Тыва авиаотрядка ужудукчу Юрий (Оюн) Пандар-оолович Седен-оол, авазы Тываның алдарлыг артизи Марьям Алексеевна Рамазанова.
Шамиль Седен-оолдуң кино уран чүүлүнче оруу 1977 чылда Кызылдың телевидение студиязының чырык тургузукчузундан эгелээн. Чырык тургузукчузу студияны, дамчыдылганың киржикчилерин канчаар чырыдып каанындан кадрга оларның кандыг көстүрү дыка хамааржыр. “Театрга тургускан шиилерни канчаар чырыдарын авам билир болгаш, студияны чырыдарын меңээ тайылбырлап турган” – деп, Шамиль чугаалаар кижи. Чогаадыкчы көрүштүг ажылдакчыны удаваанда кинооператорнуң дузалакчызынче шилчиткен. 1978 чылда кинооператорлап ажылдай берген. 1980 чылга чедир кинооператорлап ажылдааш, Шамиль бүгү Тываны кезип, кымны канчаар тырттырарының аргаларын билип, кадрларны “организастап” өөрени берген. “Тевелер парикмахери” деп кинозунда тевелерниң дүгүн кыргып турары, ооң Кызылдың телестудиязының кинооператору тургаш, каш-даа катап тырттырган болуушкуну-дур.
1980 чылда Шамиль барымдаалыг киноларның Чөөн чүк студиязынга ажылдай бээрге, телевидениеге ооң кинооператор арга-дуржулгазы дыка ажыктыг болган. Саян-Шушенск ГЭС-тиң суг хөөлбээн аштап, суурларны көжүрүп, оларның чурттакчыларының бажыңнарын бузуп, ховуларда эрте-бурунгу даш көжээлерни трактор-биле тура тыртып турарының дугайында “Суг хөөлбээниң зоназы” деп кинозу Польшада Краков хоорайга барымдаалыг кинолар фестивалынга “Хүлер дракон” деп шаңналга бедии-биле үнелеткен. Бо кинога Шамиль авазы артист Марьям Рамазанованы база тырттырган.
Шамиль Седен-оол 1994 чылда автотранспорт озал-ондаанга таварышкаш, үр болбаанда амы-тынындан чарылган. Ооң тырттырган кинолары Тываның кино уран чүүлүнүң эртинелери бооп артып каан.
Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны төрелдериниң, эш-өөрүнүң архивтеринден хоолгалаан.
“Шын” №17 2026 чылдың май 7
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...