Совет үеде колхоз-совхозтарның тараа болгаш ногаа шөлдеринге суггарылга системаларын тудуп, улуг хемчээлдиг шөлдерге багай эвес дүжүттү ажаап алыр аргалыг турган. ССРЭ буступ дүжүп, республикага көдээ ажыл-агый сандараанындан суггарылга системалары база ажыглалдан үнгеш, барык дөртен чылдар дургузунда хереглел чок чыткаш, үрелип баксыраан. Олар документилер ёзугаар федералдыг чергелиг эрге-байдалын чидиргеннер.
Владислав Ховалыг Тываның Баштыңы албан-дужаалга 2021 чылда ажылдай бергеш, совет үеде туттунган суггарылга системаларын септээринче, суггаттыг шөлдерге культур-техниктиг ажылдарны чорудуп, аңаа мал чеминге белеткээр оът-сигенниң дүжүткүрүн бедидеринче кичээнгейни угландырган. Республиканың улуг суггарылга системаларынга боду амы-хууда чедип, оларның ажыглалын экижидер дизе, кандыг ажылдарны чорударының чугулазын тараачын-фермерлер, чер болгаш суггарылга талазы-биле эртем-билиглиг специалистер-биле арга-сүмени солушкан. Республикада суггарылга системаларының материал-техниктиг байдалын сайгарып көөр, оларны септээр, ажыглалга киирер талазы-биле хемчеглерни саналдап киирер тускай комиссияны Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның даалгазы-биле тургускан.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның даалгазы-биле республикада суггарылга системаларының хоойлу ёзугаар эрге-байдал документилерин тургускан соонда, оларны канчаар септээр дугайында саналдарны Тываның Чазаанга республиканың Көдээ ажыл-агый яамызы киирген. Таңды болгаш Чеди-Хөл кожууннарның девискээринде Мажалык, Кочетов болгаш Элегес суггарылга четкилерин мурнады септээрин ынчан республиканың Көдээ ажыл-агый яамызы саналдаан.
Регионнарда суггарылга системаларының септелгезинге болгаш тудуунга деткимчени күштелдирери-биле 535,5 миллион рубль акшаны 2023 чылда немей үндүрериниң дугайында айтыышкынны Россия Федерациязының Чазааның Даргазы Михаил Мишустин берген. Федералдыг чазактың деңнелинге Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның болгаш чогуур яамыларның удуртукчуларының шудургу ажылының түңнелинде, республиканың көдээ ажыл-агыйының мелиорация ажылдарынга 8 миллион рубль акшаны тускайлап берген. Ол акшаны Тывада суггарылга системаларын септээринге база тударынга, суггаттыг шөлдерниң хөрзүнүнүң шынарын экижидери-биле культур-техниктиг ажылдарны чорударынга ажыглаар деп республиканың Көдээ ажыл-агый яамызы саналдаан. 2024 чылда Барыын-Хемчикте Шекпээр, Бии-Хемде Малиновка, Каа-Хем кожуунда Бүрен-Хем, Чеди-Хөл кожуунда Элегес суггарылга системаларынга гидромелиорация ажылдарын чорудуп турган.
Таңды болгаш Чеди-Хөл кожууннарның девискээринде Мажалык, Кочетов, Элегес, Бии-Хем кожуунда Могай, Барыын-Хемчик кожуунда Барлык дээш өске-даа элээн каш суггарылга системаларының септелгезин эгелээринге акша-хөреңгини республиканың бюджединден тускайлаан.
Республикада суггарылга системаларының документилерин четчелээни, системаларның септелгезин эгелээни, Россияның Президентизи Владимир Путин 2024 чылдың сентябрь айда Тывага кээп чорда, бо чугула ажылга дузаны дилээр арганы Тываның Баштыңынга берген. Ооң түңнелдери 2025 – 2026 чылдарда көстү берген.
2025 чылда Сүт-Хөл кожуунда Алаш, Барыын-Хемчик кожуунда Барлык суггарылга системаларының чаартылгазын чоруткан. Ол ажыл 2026 чылда адакталган. Алаш суггарылга системазын чаартырынга 5 миллион рубль ажыг акшаны, Барлык суггат системазынга 44 миллион рубльди чарыгдаан.
Барлык суггарылга системазынга чаашкынналдырып суггарар техниканы тургузар ажыл амгы үеде чоруп турар. Ол техниканың 2 комплектизин Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның деткимчези-биле садып алган. Оларның бирээзин Барлык суггарылга системазында шөлдүг А.А. Иргиттиң ажыл-агыйынга хүлээдип бээр. Бо арат шөлүн 5 гадан 15 гага чедир улгаттыргаш, картофельдиң бедик дүжүдүн тарып өстүрер сорулгалыг.
Суггаттыг шөлдерлиг араттарга база чаашкынналдырып суггарар техника тып алырынга дузаны көргүзүп турар. Улуг-Хем кожууннуң Торгалыг сумузунда арат-фермер М.С. Даңзы-Белек, Улуг-Хем кожууннуң Арыг-Үзүү сумузунда фермер Ш.Ч. Моңгуш олар шөлдү чаашкынналдырып суггарар дериг-херекселге чедингеннер. Бо араттар тараа аймаан, мал чеминге ажыглаар сигенни болгаш картофельди тарып өстүрүп турарлар.
Тывада суггарылга системаларының септелгезин болгаш чаартылгазын чоруткан түңнелинде, чүгле 2025 чылда республиканың кожууннарында ниити шөлү 19,75 муң га 315 шөлдү катап ажыглалче киирген. 2026 чылда суггаттыг шөлдерниң хемчээли улам улгадыр.
/ Ш. МОҢГУШ.
Чуруктарны кожууннарның социал четкилерде арыннарындан хоолгалаан.
“Шын” №22 2026 чылдың июнь 11