Тываның чогаалчылары
Чогаадыкчы салым-чаяанныг кижилер Тываның эң улуг солуну “Шынга” ажылдап чораан. Бо солунга журналистеп ажылдааны оларның чогаалчы салым-чаяаны сайзыраарынга, чогаалдар бижииринге сөс-домаа эдигеринге, харын-даа мырыңай чеченчииринге дыка салдарлыг болган. Оларның бирээзи "Шынның" корреспондентизинден солуннуң кол редакторунуң оралакчызынга чедир ажылдаан журналист, чогаалчы, чечен чогаал очулдурукчузу – Күстүгүр Сат. Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунга 1938 чылдың сентябрь 20-де Күстүгүр Күдерекович төрүттүнген. Ол эртем-билии делгем журналист чораан. Хөндергей школазын, Кызылдың педагогика институдунуң филология факультедин, Совет Эвилелиниң коммунистиг партиязының төп комитединиң чанында партияның дээди школазының журналистика факультедин дооскан.
Журналистер, чогаалчылар, артистер дээш өске-даа чогаадыкчы ажылдыг кижилер эш-өөрүнүң адап кааны шола аттарлыг болгулаар улус болгай. Күстүгүр Күдерековичиниң шола ады - “Григорий Иванович”. Шола адынга ол бодунуң адынга ышкаш хамаарылгалыг, хөй кижилер-даа аразынга ону шола ады-биле адаптарга, ажынмас-дарынмас-даа. “Шын” солунга ажылдап келген аныяк оолдар, уруглар хоочун журналистиң ады ылап-ла Григорий Иванович деп бодап, ону ооң шола ады-биле хүндүлеп адап тургулаан таварылгалар бар. Күстүгүр Күдерековичиниң шола ады канчап тывылганы, ону кымнар ынчаар шолалап адап кааны сөөлгү салгалдарның журналистеринге тывызыксыг чажыт бооп артып каан.
Бодунуң чогаадыкчы чоруун колдуунда солунга тураскааткан-даа болза, чараш сөс-домактыг шүлүктерни Күстүгүр Сат бижип чораан.
Аныяк чогаалчының шүлүктери “Сылдысчыгаш”, “Тываның аныяктары” солуннарга 1960 чылдарның эгезинде парлаттынып эгелээн. 1968 чылда шүлүктериниң чыындызын “Аныяк чүректер” деп ат-биле Тываның ном үндүрер чери чырыкче үндүрген.
Күстүгүр Саттың чогаадыкчы ажылынга очулга колдап турган. Орус, совет болгаш национал чогаалчыларның чогаалдарын очулдурган. Л. Касильдиң “Белен болуңар, мындаагылар!”, В. Кожевниковтуң “”Петр Рябинкин” деп тоожуларын бүрүнү-биле очулдурган. Бижээн шүлүктериниң, чечен чугааларының сөс-домаа чечен-мерген чогаалчыны орус, совет болгаш национал чогаалчыларның улуг хемчээлдиг чогаалдарын очулдурарынга Күстүгүр Сатты Тываның ном үндүрер чери хаара тудуп турган. Чижээлээрге, Л. Толстойнуң “Иван Ильичиниң мөчээни” тоожуну, О. Гончарның “Ынакшылдың эрии” романны очулдурарынга Күстүгүр Күдерековичини киириштирген. Ниитизи-биле К.К. Сат совет үениң эң билдингир он үш чогаалчыларның чогаалдарын тыва дылче очулдурарынга киришкен, оларның аразында элээн каш тоожуларны боду хууда очулдурган.
Бичии уруглар чогаалчылары Сергей Михалков биле Самуил Маршактың шүлүктерин, чечен чугааларын чогаалчы Күстүгүр Сат очулдурарынга ынак чораан.
***
ТӨРЭЭН ЧУРТУМ
Өскен-төрээн чуртумга мээң ынакшылым
Өпей ырдан эгезин ап төрүттүнген,
Шынчы чүрээм ынаан деңнеп, хемчээр хире
Чырык черде ындыг күчү тыппас-тыр мен.
Чайгы эртен, часкы кежээ кенен чаш дег,
Шалың сүзүп, озаң кырлап, хемнер кезип,
Кадыр сүүрге харбактанып үнүп келгеш,
Хамык черим куспактаар мен – куспаам сыңмас.
Черниң өңүн челээш өңнүг шырай киирген
Чечектерниң чараш салбаан суйбаар-даа мен.
Чалгып шиилээн тарааларның аразынга
Сагыш хайнып кылаштаар мен – магам ханмас.
Төөгүзү алдар-биле бүргеттинген
Төрээн чуртка ынакшылды чалгын кылгаш,
Үжүүр-мерген совет чонум ажылынга
Үлүүм кадып, холум дыңзыг ажылдаар мен.
Ынчан ам-на сагыш-хөрээм таалап ханар,
Ынакшылым, чоргааралым улам киткээр,
Төрээн чуртум тараа-чимис, байлаан сунуп,
Төлү мени чыыра тудуп куспактаптар!
1966 ч.
***
ХОВУМ
О, ховум – төрээн черим, азыракчым!
Оожум чалгаан тарааларың көрүп тур мен.
Авазының аазын эмген чаш төл ышкаш,
Амы-тыным, ажыл-ижим сенде тудуш.
Кыжы кээрге, чемиш сөөртүп, моондак кылып,
Чазы кээрге, чарып, чажып кириптер мен.
Чайын боорга, тараан тараам суггарар мен,
Күзүн – шаңнал – сава сыңмас дүжүт аар мен.
Ынчангаштың азыракчы черим дээр мен,
Ынчангаштың төрээн ием-черим дээр мен.
Ындыг болгаш ынакшылым кызыгаар чок,
Ындыг болгаш күзел-соруум хүн дег кывар.
1964 ч.
***
Сергей МИХАЛКОВ.
АНДРЮШКА
Чааннар болгаш ытчыгаштар,
Тевелер-даа, бөрүлер-даа,
Хоюг дүккүр дииспейлер,
Хомус үннүг гармошкалар,
Өдүректер,
Эдискилер,
Өөр-омак ойнаар-кыстар
Үлгүүр долу тургулааннар,
Үлгүүр сыңмас чыткылааннар.
Кайгаттынып туруп-туруп,
Хамык бараан аразындан
Онза чараш
Ойнааракты –
Ойнаар-боону
Андрюшка шилип аарга:
– Часпас аңчы боор сен –деп,
Садыгжызы чугаалап-тыр.
Күстүгүр Сат, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң, ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң кежигүнү, “ССРЭ-ниң парлалгазының тергиини” хөрек демдээниң эдилекчизи чораан.
“Шын” №37 2026 чылдың сентябрь 24
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn