“5-ке өөренир, 5-ке ажылдаар, 5-ке төрээн школазын алдаржыдар!” Мындыг кыйгырыг-биле Бии-Хем кожууннуң Туранның 2 дугаар школазының хоочун башкыларының бирээзи Ольга Михайловна Дамчайның 75 харын ооң өөреникчилери, кады ажылдап чораан эш-өөрү, төрелдери башкының хөй чылдарда ажылдаан школазынга демдеглеп эрттирген. Башкының юбилейин байырлап келген аалчыларның хөй кезии Ольга Михайловнаның бодунуң өөреникчилери, дагдыныкчызы болуп чорааны аныяк башкылар. Олар башкызының юбилейиниң байырлалын Тываның улустуң чогаалчызы Александр Даржайның сөзүнге Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы композитор Кертик-оол Данзынның аялгазы-биле бижээни “Эрткен үем” деп ыры-биле эгелээннер. Ырның утказында дег, Ольга Михайловна амыдырал-чуртталгазын аартыктыг чүве чок, чогаадыкчы болгаш чымыштыг башкы ажылынга эрттирген. Ооң дугайында чуруктарны экранга көргүзүп тургаш, хоочун башкы аалчыларга чугаалап берген.
Ольга Михайловнаның ук-салгалы – башкы. Ачазы Михаил Конолович, авазы Анна Манчыновна Дамчай кайызы-даа амыдыралчы оруун башкы ажылындан эгелээн. 1947–1950 чылдарда Баян-Кол школазынга башкылап ажылдап турганнар. 1950–1951 өөредилге чылында Туранның 2 дугаар школазынга ажылдай бергеннер. Михаил Конолович биле Анна Манчыновнаның уруглары Татьяна, Ольга, Лидия, оглу Николай шупту башкылар болганнар. Оларның аразындан ортун уруу Ольганың амыдырал-чуртталгазы, ажылы ооң бодунуң төрээн школазы, Туранның 2 дугаар школазы-биле эң сырый харылзаалыг болган. Бичии Оля 1960 чылда 8 харлыында (ол үеде ажы-төлдү школага 8 харлыында өөредип эгелээр турган) бо школаның бирги клазынче өөренип кирген. Туранның 2 дугаар тыва школазының өөреникчилериниң эвээш болган чылдагаан-биле ону хаап, хоорайның ажы-төлүн 1 дугаар школага өөредип, эвээш санныг өөреникчилерлиг эге класстарны ол школага ажыткан. Бо школага Ольга дөрт класска чедир өөренгеш, Хадың суурда школага өөренип турган. Туранның катап ажыттынган 2 дугаар школазынче 1964 чылда өөренип киргеш, ону дооскан. Ооң соонда Кызылдың педагогика институдунуң филология факультедин, Новосибирскиде партияның дээди школазын дооскан. Ольга Михайловна амыдырал-чуртталгазының хөй кезиин Туранның 2 дугаар школазынга башкы ажылы-биле харылзаштырган.
Россия Федерациязының ниити өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы, Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы Ольга Дамчайның 75 чыл юбилейиниң “5-ке өөренир, 5-ке ажылдаар, 5-ке төрээн школазын алдаржыдар!” деп кыйгырыглыг байырлалынга чыылган башкыларның хөй кезии ооң өөреникчилери чораан. Олар башкызын “Төрээн школазының патриоду” деп адап турдулар. Ооң бир херечизи 2019 чылдың октябрь айда Туранның 2 дугаар школазының төөгүзүнүң өрээлин ажытканы. Школаны ажыткан 1939 чылдан бээр ооң төөгүзүнүң дугайында материалдарда школаның эң баштайгы өөреникчилериниң, башкыларының дугайында чүүлдер болгаш чуруктар бар. Школаның төөгүзүнүң өрээлинде делгелге төнчү чок уламчылаар төлевилел, алызы барып улуг музей апаар деп амгы үеде школада ажылдап турар башкылар санап турар.
Ольга Михайловна өскен-төрээн чери Бии-Хем кожууннуң, ооң чурттакчы чонунуң төөгүзүн шинчилеп чоруур башкы. Бии-Хем кожууннуң хөгжүлдезинге боттарының көскү үлүүн киирген кижилерни илередип тып, оларның эш-өөрү, төрелдери, ажы-төлү-биле ужуражып, өгбелериниң төөгүзүн билип ап, оларның дугайында материалдарны бижээш, “Кижилерниң төөгүзүнде Бии-Хемниң төөгүзү. Үелерниң харылзаазы – салгалдарның харылзаазы” (“История Пий-Хема в лицах. Связь времён – связь поколений”) деп аттыг номну парлап үндүрген.
“Кижилерниң төөгүзүнде Бии-Хем кожууннуң улус өөредилгезиниң төөгүзү” (История народного образования Пий-Хемского кожууна в лицах”) деп номну Ольга Михайловна 2023 чылда парлап үндүрген. Бии-Хем кожуунга улус өөредилгезиниң таваан салып, школаларны ажыдып, ажы-төлдү эртем-билигге өөредип чораан башкыларның, оларның өөреникчилериниң дугайында материалдарны чыыры, бижиири чымыштыг шинчилел ажылдары-дыр. Бии-Хем кожууннуң болгаш ооң кижилериниң төөгүзүнүң дугайында бо номнар эртем ужур-дузалыг боору чугаажок. Үе эрткен тудум бо номнарның утка-шынары улам үнелиг апаар.
“Тыва өг-бүлениң культуразының ёзу-чаңчылдары” («Культура традиционной тувинской семьи») деп төлевилелди Ольга Михайловна ажылдап кылган соонда, ону Туранның 2 дугаар школазының өөреникчилериниң болгаш ада-иелериниң, өг-бүлелериниң аразынга чедиишкинниг чоруткан. Ооң арга-дуржулгазы “Тыва өг-бүлениң культуразының ёзу-чаңчылдары” өөредилге-методиктиг программаның үндезини болган.
Арга-дуржулгалыг башкы өг-бүле айтырыгларын чүгле шинчилеп турган эвес, а өөреникчилерниң өг-бүлелеринге аажок кичээнгейлиг, арга-сүмези-биле болгаш херек кырында дузаны көргүзүп чораан. Башкының юбилейиниң байырлалынга келген иелерниң бирээзи, өөреникчизи Чаяан Моңгуштуң авазы Кара-кыс Биин-ооловна оглунга Ольга Михайловнаның нарын байдалга дузалаанын сактып чугаалап, өөрүп четтиргенин илереткен. Ол мынчаар болган. Чаяан дылдар өөрениринге салым-чаяанныг оол. Даштыкы чурттар-биле Россияның харылзаалары эптиг-чөптүг үеде даштыкы чурттарже оолдар, уругларны республикадан өөредип чорудуп турган. Турцияның төлээзи Тывага келгеш, ол чуртка өөредир уруглар, оолдарның шылгалдазын чоруткан. Чаяан ол шылгалданы эрткен, ону дораан-на Турцияже алгаш чоруур деп барган, а Чаяанның даштыкы паспорту чок болган. Ольга Михайловна ону билип кааш, ол-бо албан черлеринде таныыр-билир ажылдакчылар-биле чугаалашкаш, Чаяанның даштыкы паспортун чаңгыс хонук дургузунда кылдырты шаап берген. Чаяан Турцияга өөренип тургаш, түрк, англи, француз дылдарны база шиңгээдип алган.
Ольга Михайловнаның өөнүң ээзи Сергей Ондарович Уйнук-оол аныяк-өскенни өөредип-кижизидеринге улуг үлүүн киирген спортчу башкы. Хаак спортун Бии-Хем кожуунга сайзырадып, спорттуң бо хевиринге спорт мастеринге кандидаттарны белеткээн. Өг-бүлениң уруглары ада-иезиниң амыдырал-чуртталгага, ажыл-ишке кызымак чоруун дөзээннер. Бичии уруу Елена Уйнук-оол хореограф, республика чергелиг көрүлделерниң режиссёру. Улуг уруу Татьяна генетик эртемден, биология эртемнериниң доктору.
Төрээн школазын, төрээн черин хөгжүдеринге болгаш алдаржыдарынга хоочун башкының киирген ачы-хавыяазын чаңгыс чер чурттуглары бедии-биле үнелээн. “Бии-Хем кожууннуң хүндүлүг хамаатызы”, “Бии-Хем кожууннуң улус өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы” аттарны Ольга Михайловнага ооң 75 хар юбилейиниң байырлалының үезинде тывыскан. Бо шаңналдар Ольга Михайловна Дамчай төрээн чериниң патриоду дээрзиниң бадыткалы.
Ш. СУВАҢ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №43 2026 чылдың ноябрь 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn