Наадым байырлалында Тыва Республиканың Чазааның хуралдаар залынга күрүне шаңналдарын тыпсып, Наадым-2026-ның 1-ги чергениң тиилекчи малчыннарын шаңнаан.
Шылгараңгай күш-ажылы болгаш бодунуң төрээн чер-чуртунга бердингени-биле өскелерге үлегер-чижек болуп чоруур мал ажыл-агыйлыглар аңаа чыылганын демдеглевишаан, тиилекчи малчыннарга Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг байырын чедирген. Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылында шылгараңгай малчыннарны демдеглээри кончуг чугула дээрзин ол демдеглээн.
“Тыва Республиканың алдарлыг малчыны” деп хүндүлүг атты мал ажыл-агыйының хөгжүлдезинге киирген үлүг-хуузу болгаш хөй чылдарда ак сеткилдиг ажылы дээш Кызыл кожууннуң фермер ажыл-агыйының баштыңы Омак Монгушка база Чаа-Хөл кожууннуң хууда дузалал ажыл-агыйының баштыңы Кара-кыс Шөмбүлге тывыскан.
Чаа-Хөл кожууннуң хоочун малчыны Кара-кыс Шөмбүл 1995 чылдан тура Сарыг-Булуң деп черде амдыгаа чедир малын малдап чоруур. Оолдарын мал-маган адырында өөредип-кижизидип каан. Үш оглу үжелээ авазының изин изеп малчыннап чоруурунга ол аажок чоргаарланыр. Ол-ла хевээр мал-маганын үспейн, одар-белчиирин, кыштаан, чазаан кагбайн малчыннап чоруур боор дээрзинге кырган-ава идегеп бүзүреп чоруур. “Чүге дизе мээң оолдарым инектерни саар, хоюн кадарар, сүдүн тыртар, хойтпаан хайындырар, божазын шүүрээр, ааржызын кылыр дээш-ле бүгү ажылды билир, малга кончуг ынак. Бо улуг ат-алдарны алганым-даа ажылчын, кежээ оолдарымның ачы-хавыяазы деп бодаар мен. Мен ону чааскаан чедип албаан мен. Назы-харым база улгадып, 76 хар чеде бердим. Ажы-төлүмнү уштап-баштап, ону-мону кылып алыылыңар деп сүмелеп орар боордан башка, хой кадарар-даа, инек-даа саар харыым чок-тур” – деп, ол чугаалады.
Хойтпак хөреңгизиниң үстү бээр байдал барын эскерип, ол дээш хоочун малчын дүвүреп турар. Ол чоок-кавыда хоочундан өске хойтпак хөреңгизин кыштады кадагалап арттырып алыр кижи чок, чазын инектери төрүптерге, хоочундан кээп хойтпак дилеп алыр апарганын ол демдегледи: “Назы-харым улгады берген кижи-дир мен. Мээң соомда хойтпак үстү бербес ирги бе деп коргар-дыр мен. Ак чемни кылып өөренир болза эки. Ак чем кижиниң кадыкшылынга-даа эки, ижин-баарны-даа эмнээр. Хойтпак ижер кижи аныяксыг, чиик, кашпагай, кадык болур. Ынчангаш хойтпак болгаш өске-даа тыва чемни кылып өөренир болза эки”. Амгы үеде инектерин сагбайн, бызаалары-биле салыптар улус көвүдээнин ол эскерген. “Инекти сагбаска ак чем үнмес. Инекти сагбас чүве болза, ооң ажыы-даа чок- тур” – деп, хоочун хомудалын илеретти.
Мал бажын болгаш ооң чаш төлүн кадагалап арттырарының талазы-биле тергиин көргүзүглери болгаш көдээ ажыл-агый продукциязының бүдүрүлгезин болбаазырадып, көвүдеткени дээш бо чылгы Наадым байырлалының тиилекчилери болур 17 малчынны I чергениң дипломнары-биле шаңнаан.
Оларның бирээзи Мөңгүн-Тайга кожууннуң аныяк малчыны Таңдыжап Маска кара чажындан тура малчын ада-иезиниң чанынга өскен болгаш, ук ажылды аажок сонуургаар. “Ада-ием хой-өшкү, чылгы, сарлык шуптузун кадарып чоруур. Шериглээш келгеш, бодум сарлык кадарып эгелээн мен. Оон бээр 14 чыл четкен. Бичиимден тура-ла ада-ием ышкаш малчын болур сорулгалыг турдум. Ада-иемниң 4 ажы-төлүнүң 3 дугаар оглу мен. Авам-ачам, улуг акым, угбаларым шупту демнежип, бот-боттарывыска дузалажып чоруур бис. Бистиң ажы-төлдеривис база мал ажылын сонуургап, дыштанылгалар үезинде келгеш, биске дузалажырлар. Бодум 3 кыстыг, 1 оолдуг мен. Оглум мал аразынга-ла туруксаар, суур бадыксавас, уругларым база чайладыр хоюн-даа кадарар, инекти-даа сагжыр, бистиң дузалакчыларывыс апарганнар” – деп, ол чугаалаан.
Хойжуну деткиир төлевилел
Шаңналдар тывыскан соонда көдээ ажыл-агый сайыды Юрий Оруспай “Хойжу” деп төлевилелди чемпион малчыннарга таныштырып, оларның үзел-бодалын дыңнап, чугаалашкан.
Чоокку чылдарда республикада шээр мал бажы эвээжеп, колдуунда бода болгаш чылгы мал азыраарынче шилчип турар. Ынчангаш шээр мал бажын көвүдедип, кадагалап арттырары-биле ук төлевилелди Көдээ ажыл-агый яамызы ажылдап кылган. Ооң кол сорулгазы — шээр мал өстүрүп чоруур малчыннарны деткип, оларга эптиг байдалдарны тургузуп, бүдүрүкчүлүг технологияларны нептеретпишаан, чаңчылчаан аргаларны кадагалап арттырып, шээр мал ажыл-агыйының экономика талазы-биле түңнелдерин бедидери.
Ооң мурнунда ажылдап турган “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг”, “Чаа сорук” дээн ышкаш төлевилелдерниң чедер-четпес талаларын өөренип көргеш, ажылдап кылган дээрзин сайыт дыңнаткан.
Төлевилелге киржири-биле чагыг киирген кижилер аразындан шилилге эрткен 18 киржикчи бүрүзүнге күрүне 450 баш уксаалыг шээр малды саткаш, хүлээдип бээр. Бир чыл эрткенде малчын эр анай-хураганны эътче болбаазыраткаш, а төрүүрлерин дараазында төлевилел киржикчизинге дамчыдар. Аңаа чемпион болгаш мурнакчы малчыннар киржир эргелиг. Ынчалза-даа мал ажыл-агыйынга 5 чылдан хөй стажтыг улус база киржип болур.
Бо дээрге анаа-ла дузаламчы кылдыр мал, акша-хөреңги үндүрүп бээри эвес, а малчын кижини шээр мал тударынга шупту талазындан дузалажыр бүдүн система-дыр. Ооң иштинде тарып боозадылга, малды амгы үениң чаа техниказы-биле башкарары, малчыннарның ажы-төлүнге чаа бажыңнар болгаш интернаттар, кадыкшылын быжыглаар хемчеглер дээш чүнү чок дээр.
Сан-чурагай боттары-ла чугаалап турар
Чылдың-на 80 сая рубльди 8100 уксаалыг мал садарынче үндүрер. Ол дээрге 18 одарга тус-тузунда 450 баш шээр мал болур. 26 малчын одар тургузарынче Фермер ажыл-агыйын хөгжүдер фондуже 117 сая рубльди угландырар. Ооң түңнелинде немей 11 муң 700 төрүүр шээр мал немежир.
«Бис малды анаа-ла үлээр эвес, киржикчи бүрүзү мал бажын кадагалап арттырып, көвүдедиринче сонуургалдыг болзун дээш, бүдүн системаны тургускан бис. 2025-2030 чылдарның социал-экономиктиг тускай хөгжүлдениң тускай программазы-биле амгы үениң мал чемгерер, кыргыыр болгаш согар 7 комплексти тургузар» — деп, хуралга дыңнаткан.
Тарып боозадылга ажылын чорудар бүдүрүлгени кылгаш, ажылдың түңнели шынарлыг болзун дээш, тускай специалистерни өөредиринче база кичээнгейни угландырып турар.
Ужудукчу чок ужар- хемелерни ажыглаар
Төлевилелдиң база бир онзагайы – ужудукчу чокка ужар херекселдерни ажыглаары. Малды хайгаараары кончуг улуг күштү үндүрер болганда, малчыннарның ажылын чиигедири-биле, оларны “беспилотниктер” башкарарынга өөреткеш, күрүне деткимчези-биле ону садып алыр арганы бээр. Амгы үениң дериг-херексели одарның байдалын, сугнуң барын көөр, малдың кайда чоруп турарын хайгаарар арганы берип, малчын кижиниң күжүн камнап алырынга дузалаар.
Эң-не кол чүүл – малчын боду
Бир эвес ажылдаар кижи чок болза, кандыг-даа акша-хөреңги, амгы үениң технологиялары ажык чок. Ынчангаш бо төлевилел социал талазын база өөренип көрүп турар. Малчыннарның ажы-төлүнге эртем-билиг чедип алыр эптиг байдалдарны тургузары-биле, Мөңгүн-Тайганың Кызыл-Хаяда, Эрзинниң Бай-Дагда, Бай-Тайганың Шуйда, Тожунуң Адыр-Кежигде интернаттарга капитал септелгени чорудар. Оон ыңай хереглелиниң аайы-биле тус-тус черлерге интернаттарны немей тудар.
Амыдыралда кол-ла чүүл кижиниң кадыкшылы болганда, ынаар база кичээнгейни угландырар. Республиканың 2 дугаар эмнелгезинге тускай хүлээп алыышкынны кылып, санаторий-курорттарга эмнээшкин алыр квоталарны база бээр. Күш-ажыл яамызы бодунуң ээлчээнде албан ёзугаар ажылга тургустунуп алган малчыннарга социал магадылалдарны база тургузар.
Чыглып келген чемпион малчыннар төлевилелге хамаарыштыр бодалдарын илередип, оларны дүвүредип чоруур айтырыгларны база чазак-чагырга төлээлеринге салып, чогуур харыыларны алганнар.
Оларның бирээзи Кара-кыс Шөмбүл төлевилелди аныяк-өскенге эки дээрзин демдеглеп, үнелээн: “Бистиң кожуунда шээр малдың баш санының бадып турары чажыт эвес, бар-ла өглерде бар, колдуунда бода болгаш чылгы мал-биле олурупкан. Ол хомуданчыг-дыр. Өшкү-хой чокта ээнзиргей-даа ышкаш. Ынчангаш бо төлевилелди кончуг деткиир кижи-дир мен. Аныяк-өскен малче кирер болза эки, шупту чүве малда. Эъди, сүдү-даа аажок эки, амыдыралга өмек-дөмек болур. Мал кижиниң азыракчызы, чемгерикчизи-дир ийин. Кижиниң бодунуң малының сүдү безин амданныг. Паш долдур хайындырып алгаш, уруглар сүттүң бодун-даа, хойтпаан-даа ижип турар”.
Шээр малдың эвээжеп турар чылдагааны карак салбайн үргүлчү чанынга чорууру болуп чадавас дээрзин аныяк малчын Таңдыжап Маска демдеглээн: “Малды кызымак болгаш шыдамык улус малдаар. Хойнуң чанынга үргүлчү чоруур, кадарар болганындан бо шагда улус колдуунда бода малче кирип турар. Ынчангаш мындыг деткимчени ажылдап кылып турары канчаар-даа аажок өөрүнчүг-дүр”.
Төлевилелди сайгарып чугаалашкан түңнелинде хөй-ле кижиниң эки деп үнелелин алза-даа, ам-даа чедир ажылдап кылыр чүүлдер барын демдеглээн.
/ Чыжыргана СААЯ.
Чуруктарны Тыва Чазактан алган.
“Шын” №29 2026 чылдың июль 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn