Хой азы өшкү дөгергеш, иштин аштаарда, хан кудар саваны болгаш деспини белеткеп алыр. Өске савага арыг суг кудуп алыр. Дөгерген малын союп дооскаш, иштин ужулгаш, деспиге салыр. Ол-ла дораан баарда өттү оваарымчалыг адыргаш, октаптар. Өт чарлыр болза, малдың эъди чиртинмес, ажыг апаар.
Улуг хырындан чаваназын хоора тыртып кааптар. Чавананы адырган соонда, хырын биле кергиекти аңгылааш, хырынның чинин төгер. Кергиек биле саргыякты аңгылааш, кергиекти аштап чуур. Саргыякты чумурдан аңгылааш, кыдыынче салып каар. Саргыяк хөй каъттыг болгаш, аштап-арыглаарынга хөй үе херек. Ону чини-биле арттырып, доңуруп болбас, анай-хураганга хорамчалыг дижир.
Чумурну шөйүндүлерден аңгылаар. Шөйүндүлерни чада, эптей салгаш, чумур адаанда шөйүндүнү элээн узун кылдыр тырткаш, үзе соп алгаш, аштап чуур. Чумурда чиңге шөйүндүнү арттырып алганывыстың кол ужуру – ону хан аксы шарыырынга ажыглаар.
Чиңге шөйүндүлерни мөөнден аңгылаарда, чумурдан арттырып каан шөйүндүнүң аксын дуй тыртып кааш, эптии-биле сывырып эгелээр. Ооң соонда мөөнге хан аксынга чедер хире кылдыр үзе кескеш, чуп каан арыг шөйүндүнү арттыргаш, арткан шөйүндүнү экидир каңгырлап чуур. Шөйүндүнү эки каңгырлавас болза, ажыг болгаш мүнү чинзиг болур.
Ооң соонда мөөннү чуурда, баштай чиңге мөөнден аңгылап алыр. Ону аңгылаарда, арттырып каан шөйүндүде үш-дөрт илиг хире черде чиңге боолук бар. Ол чиңге черден бижек-биле кезип алыр. Мөөнде шөйүндүнү дыңзыг тыртып болбас, дөзүнден уштуна бээр, орнунга ойбак артып каар. Ынчап барза, хан кударга төктүр, ынчангаш оваарымчалыг аштаар. Чиңге мөөннү дескинчектен аңгылааш, аштаар. Дескинчектиң аксын улуг кылдыр чиңге мөөнден кезип алыр. Хан кудар таварылгада ол кончуг эптиг.
Дескинчекти аштаары кожууннар аайы-биле аңгы-аңгы болур. Чамдык улус каңгырлаары берге боорга, чидиг бижек бажы-биле чара кескеш, бир кижиге туттуруп алгаш, сивирип кааптар. А бир чамдык улус дескинчекти хевирин үревейн аштаар. Баштай чиңге мөөнден арттырып алган ужунче арыг соок сугну кудупкаш, ол сугну дескинчекти дескиндир чүгүртүптер. Суг чүгүртүп каан дескинчектиң чинин төгери белен. Чинни аштап-арыглааш, каңгырлаарда, ол-ла өзеп турар малдың өкпезинден үзе кезип алгаш, аштап алган дескинчээнге хөй эвес сугну куткаш, өкпени суккаш, үрүптер. Хей биле суг өкпени дескинчекти дескиндир чүгүртүптер. Ийи-үш катап ынчалдыр аштаан соонда, дескинчек арыг, хан кударынга белен болур.
Кургулдайны аштаарының мурнунда сыңый хавын адырар. Бир эвес өзээн малывыс кыс болза, кургулдайдан төл савазын аңгылаар. Ону аңгылаары тускай чурумнуг. Кургулдай биле төл савазын эң-не чиңге черинге чедир кезип алгаш, ооң кырынга ийи-үш хире сигенни салгаш: «Сени кеспедим, сигенни кестим. Өршээ!» – деп чалбарааш, кезип алыр. Оон төл савазын ыраткаш, кургулдайны аштаар.
Оралмаа МОМБУЛАЙ.
С. ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруу.
«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn