Кандыг-даа күрүнениң күчү-күжү ооң чонунуң деминде, быжыг эп-найыралында дээрзин төөгүден билир бис. Россияда чарлаттынган Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылы база Тывада чарлаттынган Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылында республиканың аңгы-аңгы булуңнарында чурттап турар үлегерлиг өг-бүлелер, шылгараңгай күш-ажылдың хоочуннарынче кичээнгей улуг. Бо үндүрүлгевиске Тес-Хемниң Самагалдайда чурттап турар интернационалчы Белек биле Семён Зибницскийлерниң аныяк өг-бүлезин номчукчуларга таныштырар-дыр бис.
Белек биле Семён Новосибирск хоорайга студент чылдарында танышкаш, эртем-билиг чедип алган соонда, 2014 чылдан-на ол-ла хоорайга кады эп-найыралдыг амыдыралын эгелээш, Белек Салимовна “Тарекс-Энергосервис” КХН-ге чуртталга бажыңнарынга газ хандырылгазының шынарын хайгаараар ажылга, Семён Павлович мергежилиниң аайы-биле Санныг программалыг башкарылга станогунуң оператору кылдыр ажылдап турган. Аныяк өг-бүле дөрт чыл бурунгаар Тес-Хемниң Самагалдайже көжүп келген.
“Бис кандыг-даа национал программалар-биле эвес, анаа ийи бодувус дугурушкаш, көдээ черге амыдыралывысты уламчылаар деп шиитпирлээш, Самагалдайга бажың садып алгаш, мында чурттай бердивис. Мен Тес-Хем кожууннуң төп эмнелгезинде бухгалтерлеп ажылдап турар мен. Ажыл аайы-биле ийи дугаар дээди эртемим болур экономика талазын Уралдың экономика университедин бот-өөредилге-биле эрткен чылын дооскаш, дипломун алдым. Өөм ээзи эмнелгениң ЭВМ оператору болуп ажылдап, үрелген офис дериг-херекселдерин септеп, эмчилерниң үзүктел чок ажыл-чорудулгазынга дузалажып турар. Эмнелгениң коллективи бисти дыка эки хүлээп алганынга өөрүвес аргавыс чок. Оларның деткимчезин хүн бүрүде көрүп тур бис.
Бодумнуң ада-ием Марина Владимировна, Салим Сергеевич Имажаптарның ук төөгүзү черле моон – Тес-Хемден. Авам эртеминиң аайы-биле Тес-Хем кожууннуң төп эмнелгезиниң кол эмчизиниң экономика талазы-биле оралакчызы, ачам орук тудуунда мастер болуп ажылдап чоруур. Ада-иемниң дөрт ажы-төлүнүң улуг уруу мен. Дуңмаларым хеймери бо чылын школа доозуп турар. Үш дугаар дуңмам студент, мээң соомда кыс дуңмам ТР-ниң Кадык камгалал яамызында экономист болуп ажылдап турар.
Мен школа соонда, Новосибирскиниң архитектурлуг тудуг университединче өөренип киргеш, ону дооскаш, ол хоорайга олчаан артып калгаш, ажылдап турдум. Студентилеп турган үемде өөм ээзи Семён Павлович Зибницский-биле таныжып алган мен. Ол Новосибирск чурттуг кижи.
Бир-ле катап интернет таварыштыр ол менче чагаа бижээн. Ынчалдыр чүгле социал четки таварыштыр харылзажып турган бис. Бир хүн ол мени болчагже чалаан. Чөпшээрешкеш, ужурашкан бис. Бот-боттарывысты ынчан эки таныжып билишкен соовуста, ол олчаан чарылбаан бис. Чеже-даа өске омактыг болза, аажы-чаңы эвилең-ээлдек, бөдүүн, хүндүлээчел болганы мени сонуургадыпкан. Ынчалдыр кады Новосибирскиге ниити чуртталга бажыңынга чурттап, ажылдап турдувус. Өг-бүле туткан бадылгавыс база ол хоорайга эрткен. Ооң ада-иези мени дыка эки хүлээп алган.
Самагалдайга кээривиске төрелдерим, ада-ием, кожууннуң чону орус омактыг күдээзинге таарзынган, эки хүлээп алдылар. Чон “Самагалдай күдээзи” дээш сонуургаарга, Семён боду база ажык сеткилдиг болгаш, улус-биле дораан эп-чөптүг чугаалажып, нарын-шээр чок аралажып эгелээн. Бажың ажылынга холу туттунгур кижи.
Бистиң өг-бүлевисте орус-тыва чоннарның национал байырлалдарын боттарывыс шаавыс-биле демдеглеп эрттирер чаңчылдыг бис. Ол чаңчылывыс ол-ла хевээр уламчылаар бис. Самагалдайда мээң өөм ээзи-биле аралажыптар чаңгыс-даа орус кижи чок-даа болза, ону чаңгыс чер чурттугларывыс чааскаанзыратпайн, өскелевейн аажок деткип турарынга өөрүп турар бис” – деп, Белек Салимовна чугаалады.
Тес-Хем кожууннуң төп эмнелегезиниң 95 чыл оюн демдеглээн хүнде өске коллегалары-биле бир дөмей тыва хөйлең кедип алган орус хамаатыны байырлалга чаладып келген аалчылар дораан эскерип, чугаа эреп хөөрежирге, хүндүлээчел, бөдүүнү кончуг болган, бир-ле Самагалдай оглу ышкаш:
“Ол хире улуг хоорайга чурттап тургаш, Тес-Хемде канчап чедип келгенивисти улус бо-ла айтыра бээр. Ында кандыг-даа кижи кайгаар чүве чок. Өөм ишти Белек Салимовна-биле 10 ажыг чыл Новосибирскиге чурттааш, ам көдээге чурттап шенеп көөр-дүр деп дугурушкаш, Самагалдайже көжүп чедип келгенивис бо. Бисти бээр кым-даа көжүңер дивээн, кандыг-даа албадал турбаан. Мээң ада-ием Тываны дыка эки билир. Бистиң шиитпиривисти харын-даа деткип, кандыг-ла-бир чедери берге даштыкы күрүне эвес, Россия Федерациязының база бир субъектизи ышкажыл дээш, экини күзээш, үдепкен улус.
Ада-ием Павел Владимирович, Наталья Георгиевна Зибницскийлер аян-чорук кылырынга дыка ынак улус. Боттары ооң мурнунда Казахстанга чурттап чораан. Оон Новосибирск хоорайга келгеш, ам ында үр чыл чурттап, турумчуй бергеннери ол. Авам логопед-дефектолог, ачам тудуг талазы-биле мергежилиниң аайы-биле ажылдап турар. Мен оларның чаңгыс оглу мен. Школаны дооскаш, Новосибирскиниң тудуг-монтаж техникумун дооскаш, үр үеде Санныг программалыг башкарылга станогунуң оператору кылдыр ажылдааш, бо үеде бот-өөредилге-биле Новосибирскиниң күрүнениң экономика болгаш удуртулга университединде өөренип турар мен. Ону келир чылын доозар мен.
Маңаа келгеш, Тываның ажыл-амыдыралы өске черлерден ылгалдыг-дыр деп чугаалаптар чылдагаан тыппадым. Амыдырал хөгжүп турар чер-дир. Чону экииргек, хүндүлээчел, ажык сеткилдиг. Черле ынчаш хары чон аразынга барган кандыг-даа кижиниң бодундан шупту чүве хамааржыр деп бодаар мен. Бодуң-на мөзү-бүдүштүг, улус-чонну хүндүлеп билир болзуңза, чон сеңээ шак-ла ындыг хүндүткелин сөңнээр, кандыг-даа бергедээшкиннерни чайлыг ажып шыдаптар болур. Ынчангаш “Самагалдай күдээзи” деп мени адай бергенинге амырап, ажыл-агый бодунуу-биле хайнып турар, бурунгаар хөгжүлделиг республиканың чурттакчызы болганымга өөрүп тур мен.
Бажың-балгат садып, ооң иштин шүмнеп, аайлап алгаш, өскелерден эрткен чүвевис чок, шаавыс-биле чурттай бердивис. Ажырбас чүве-дир. Тыва дылды бичиилеп өөренип тур мен. Чугаалаарга, кол утказын билип турар апардым. Ынчалза-даа тыва дыл дыка нарын-дыр, дораан өөренип алыры болдунмас.
Национал кухняга хамаарыштыр чугаалаар болза, ынак чемнерим – манчы, бууза, хуужуур, боорзак. Чүгле тыва чемнер дыка үстүг болур-дур. Маңаа кээримге, холестериним бичии көвүдеп тур ышкаш. Амдыызында хой өзээринден дидинмейн тур мен, чоорту болур ыйнаан. Ажыы-биле чугаалаарга, кухня темазынга хамаарыштыр алыр чүве болза, мен бодум хуумда өөм ишти Белек-биле кады чурттап эгелээн үемден бээр чаңгыс-даа ынаар киржип көрбээн мен. Белектиң холу чемзиг, кандыг-даа чем кылып каарга, дыка амданныг болур кижи.
Чаңгыс коллективте ажылдап турарывыс биске таарымчалыг-дыр. Дыка найыралдыг, бот-боттарын хүндүлежип-даа, деткижип-даа билир деп, бо коллективке келгеш, дораан эскерген мен. Кижи бүрүзү бодунуң даанган ажылын эки билир, бедик профессионал деңнелдиг эмчилер чоннуң кадыы дээш кызымаккай ажылдап турар. Мында коллективтиң удуртукчузу Чодураа Владимировнаның кижи бүрүзүнче кичээнгейлиг, коллективти чаңгыс өг-бүле дег мөөңнеп шыдап турар билдилиг ажылы көскү.
Россияның кайы-даа булуңунда суурлардан аныяктар чоруксаар, аргалыг болза хоорайларга чурттаксаар апарганы чажыт эвес болгай. Ийе, кижи бүрүзү бодунуң күзелинге чагыртып, бурунгаар сорулгаларлыг болуру билдингир. Ындыг-даа болза, аас-кежик чүгле улуг хоорайларда дээр болза, шын эвес. Россияның кайы-даа булуңунга чедип, ылаңгыя национал республикаларның суурларынче ажылдаар күзелдиг улуска бодумнуң дуржулгамга даянып алгаш, шупту чүве кижиниң бодундан хамааржыр, корткан ажыы чок деп чугаалаксаар-дыр мен. Ынчангаш көдээ суурларже ажылдап баарындан халагзынмас болза эки. Кайда-даа амыдырал дөмей. Хөгжүлде чүгле чурттакчыларның боттарындан хамааржыр. Хөй омак-сөөктүг улуг чуртувуска аңгылашпайн, демниг чурттаар болзувусса, Россия, шынап-ла, эң-не күчүлүг чурт болур” – деп, Самагалдай күдээзи Семён Павлович чугаалады.
Удавас Зибницскийлерниң өг-бүлезинге улуг байырлал болуру манаттынып турар. Олар үрде манааны дун төлүн манап турар. Кайызы-даа чер-чурт, омак-сөөк ылгавас, амыдыралче чүткүлдүг, чончу аныяктар боттарының ажыл-ижи-биле чонунга ажыктыг, суурунуң, кожуунунуң хөгжүлдези дээш моон-даа соңгаар кызып ажылдаар сорулганы салып турарлар.
/ Карина МОНГУШ.
Чуруктарны Зибницскийлерниң өг-бүле архивинден алган.
“Шын” №24 2026 чылдың июнь 25
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...