Ада-өгбелеривистиң бурун шагдан сагып келген чаагай чаңчылдары, ужурлары, ёзулалдары бар. Чаңчыл, ужур, ёзулал салгалдан салгалче бижиттинмээн хоойлу кылдыр дамчып чоруур болгаш бүдүн чонга, ниитилелге хамааржыр. Оон аңгыда кайы-бир төрел-аймактың азы кандыг-бир мергежилдиң кижилериниң ийикпе, бир-ле социал бөлүктүң чүгле боттарының иштинде сагыыр дүрүмнери база бар. Ону сагылга дээр. Кижи бүрүзүнүң бодунуу-биле сүзүглели, медерелдии-биле шилип алганы дүрүмү болур.
Тыва чуртувуска революция өөскүп үнгеш, кызылдар актарны базып тиилээниниң соонда, эргиниң артыышкыннарын узуткаары-биле дыка хөй хемчеглер алдынып турган. Хүрээ-хииттерни узуткап, лама башкыларны, хам чаяанныг кижилерни тудуп, хоругдап, узун кежегелерни одура кезип, кыс кижиниң эдээн өрүледип дээш-ле дыка хөй чаартылгалар болгулаан. Совет тургузугже кирип, чаа ниитилелдиң кежигүннери апарып, кожа-хелбээ чоннарның культуразын өөренип, амыдыралга ажыглап эгелээн. Шак ол үеден тура Чаа чылды 1699 чылда Петр I хаанның доктаадып кааны январь 1-де демдеглээр чурумунче кирип, Шагаадан аңгыда, каастап каан шивижигеш ылгавыр демдектиг байырлалды эрттирери чаңчылчый берген. Орус чон-биле кады тывалар Москваның Кремлинде Спасс суургазында чурттуң кол шагының согунчугаштарының даажының үезинде ыдыктыг күзелин саазынга дыка дүрген бижээш, өрттедипкеш, ооң хүлүн кундагада шампанскоеже урупкаш, шактың сөөлгү даажынга чедир ижип четтигиптер деп чаптанчыг сагылгалыг апарган. Шак ынчаар күүседир болза, күзели ыяап бүдер деп бүзүрел улуг. Чоорту каастап алган шивижигежиниң адаанга өг-бүлезинде кижи бүрүзүнге белекчигештер белеткеп салыр апарган.
Тыва чон Шагаа байырлалын шаг-төөгүден дамчып келген аайы-биле демдеглээрин 90 чылдарның эгезинде катап диргизип эгелээн. Бир эвес Чаа чылда кундагалар долдур чигирзиг, көвүктүг шампанскоелер кудуп, оларны үскүлештирип, эки күзээшкиннер-биле четтирер болза, а Шагаада шуут арага ижип болбас. Бүдүүде аъш-чемин белеткеп ап, кажыктап, даалылап, тоолдажып олура хонар, удуп болбас. Ол үеде Эжен хаан чаларап келгеш, өреге бүрүзүн кезип, кижи бүрүзүнге буян-кежикти хайырлаар. Удуп чыдар кижини өлүг кылдыр санаар болгаш ол кижиге кежиин бербейн барып болур деп өөредип чораан.
Шак-ла мынчаар кожа-хелбээ чурттап чоруур чоннарывыс-биле кады байырлап, оларның чүдүлге-сүзүүн база өөренип ап, шиңгээдип эгелээнивис дыка көскү. Эң бетики чижек: чок апарган кижиниң хөөрүнче орус чон-биле бир деңге Төрелдер хүнүнде барып, чевеглерни аштап-арыглап, аъш-чем делгеп, шак-шагы-биле ооң чанындан ыравайн, сагыш-сеткилин үндүр чугаалап, аъштанып-чемненип турар тывалар көвүдээн.
Чоорту үе-шаг сайзырап, бүгү-ле солун медээлерни интернет четкизинден билип ап, аңгы-аңгы чоннарның ёзу-чаңчылдарын үлегерлээр чоруктар хенертен дыка улуг өзүлдени алган. Шагаа бүдүүзүнде интернет четкизинде ол-бо бөлүктерде кайы-бир садыглар бараанын сонуургадып салгаш, «белеткеп каан 108 апельсин» деп чуруктуг чарлал салыр апарган. Ону канчаар ужурлугул? Кыдат культураның фэншуй философиязы-биле алырга, Чаа чыл бүдүүзүнде бажыңче аас-кежик, акша-төгерик, ынакшыл, чедиишкин, ат-алдар, быжыг кадыкшыл... кыйгырып алыры-биле 108 апельсинни өрээл бүрүзүнче чууктап киирер. Шак ол чиңгир өңнүг «хүнчүгештер» 3 хонук иштинде шалага чыткан соонда, шуптузун чыып алгаш, чиир, чулуун сып, ханды кылып алыр азы кожаларынга үлеп бээр. Оларны октап болбас. Ооң чогум кандыг түңнелдиг болурун херек кырында көрген кижилерге душпааным шын. Ол-ла фэншуй ёзугаар бажың иштиниң эт-севин кайы чүкке кайнаар көрүндүр салыр ужурлугул, шалазы, ханалар, дээвиир кандыг өңнүг болурул дээш-ле чүнү-даа канчап турар апарган бис.
Тыва кыстарны Ортаакы Азия чурттуг оолдар кудалап ап, тыва оолдар оларга күдээ болуп, эңдерик калым төлээр таварылгалар база бөгүнгү амыдыралывыста эвээш эвес. Ийи аңгы культуралыг, ийи аңгы чүдүлгелиг төрел аймактарның аразынга база чоорту сагылгалар тыптып келир. Херээжен кижи ашааның буттарын чуп бээр, өг-бүле бүдүнү-биле чыглып келгеш, аъштанып-чемненип, өг-бүлениң шыңгыы айтырыгларын сайгарып хуралдаар дээш-ле баар. Үш хар четкен оол уругнуң чажын хылбыктап байырлап чораан тыва кижи мусульман өг-бүле кежигүнү апаргаш, чаш оглунуң эр хиндиинге тускай ёзулалын кезер эмчи дузазы-биле кылыр. Бо бүгү кижилерниң омак-сөөгүнден, чүдүлге-сүзүүнден, назы-харындан, эр-кызындан хамаарылга чокка, делегейде эргелеринге хамааржыр. Ону кым-даа хоруп болбас: кандыг чүдүлгелиг, кандыг омак-сөөктүг кижиге ашакка баары болгаш кадай кылдыр алырын кижилер боттары билир.
А бөгүнгү байдалывыста тыва-ла боттарывыс чүнү-даа сагыыр апарганывыс кайгамчык болду. Бажыңнарывысче 108 апельсин чууктап, акша-төгерик көвүдедип, байыдып бээр дишкеш, улуг-бичии шаажаң чааннар чыскаай делгеп, алдын-доос куштуң чүглерин бир-ле булуңга салып, кудай-дээрден бадып келир кежик манап, кымны-даа өттүнер апарган бис. Япон тоолчургу чугааларда аас-кежик бурганы болур Хотейни хүндүткелдиг черже салып, янзы-бүрү культураларда аас-кежиктиң, чедиишкинниң, бай чоруктуң, хандыкшылдың демдээ болур языты-мелегейни чааннар биле Хотейиниң чанынче чалап олуртур улус база эвээш эвес.
Тыва ийи аймактың оол, кызы тыпчып алгаш, өгленип, кудазын дүжүрерде, келин кыстың, күдээ оолдуң эртенги үезин, белеткелин хары черде бажыңнарга эрттирип, шайлаашкын болур өргээзинге четкижеге, аар өртектиг каас машиналарга хииктелдир халдып, оолдуң эштери кыдыккы соңгаларындан хөрээнге чедир үнүп келгеш, пистолеттер адып, деңге медээлер берип, дүвүрээзин үндүрүп халдыр чорукту база шенеп четтигипкен бис. Мүн-не харын пистолеттер адарын хоойлу-дүрүм камгалаар органнар соксадып, хоруп каан – оозу эки.
Шак ол аныяк өг-бүлениң салгалы көстүп келир деп барганда, ижин иштинде төлдүң оол-кызын эмчи болгаш тырттырар аппарат дузазы-биле билип алгаш, «гендер-пати» деп байырлал эрттирер апарган. Аныяктарның эш-өөрү азы чоок төрелдери чаш төл манап турар ада-иеге ыыттавайн, чажырыпкаш, манавааны онза белек кылдыр оларга байырлалды эрттирип берип эгелээн. Оол уруг болза, көк өңнүг, кыс уруг болза, ак-кызыл (ягаан) өңнүг бир-ле чүүлдү хөйге көзүлдүр хөлбеңнедиптер – төлүн манаан ава, ачага манавааны онзагай белек ол болур. Тыва ёзу-чаңчыл-биле алыр болза, ижин иштинде чаш төлдүң оол азы кыс болурун билип алыры албан эвес. Оол азы кыс болур-дур деп амыравас-даа, хомудавас-даа, дөмей-ле күзенчиг төлү болур.
Интернет четкизиниң сайзыралы-биле деңге угаанывыс хөлүн эрттир улгадып эгелээн улус бис бе? Азы аңгы-аңгы культураларны хары угда шиңгээдип, ажыглаар дээш, сайзыравайн, дедир куду бадып эгелээн эвес бис бе? Амыдырал-чуртталгавыста янзы-бүрү аъш-чемни доорааш, холуштур былгап каан салат ышкаш сагылгалар көвүдей берип-тир. Аңаа өөрүүр бис бе, муңгараар бис бе? Азы кижи бүрүзүнүң бодунуң херээ болур ирги бе? Шак мынчаар «салаттаар» болзувусса, арыг тыва чаңчылдарывыс, ужурлар, сагылгаларывыс, ёзулалдарывыс чиде берип болур-ла-дыр. Оозу-ла коргунчуг-дур...
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №29 2026 чылдың июль 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn