Сөөлгү беш чыл дургузунда Тывага улуг өскерлиишкиннер болган. Ол үе дургузунда республикага эвээш эвес чаартылгалар болуп, эки талаже өскерлип турар деп бүзүрелдии-биле чугаалап болур.
2021 чылдан тура хөй санныг объектилер септеттинген, туттунган, чаарттынган. Тудуглар 2 катап көвүдээн, дыка хөй чуртталга бажыңнары ажыглалче кирген. Ол бүгүге республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң бот-тускайлаң программазы (ИПСЭР) чугула рольду ойнаан дээрзин сагындыраал.
ИПСЭР дээрге социал-экономиктиг хөгжүлдези куду деңнелдиг регионнарга ажылдап кылган тускай программа-дыр. РФ-тиң Чазаа 2020 чылдың апрельде Экономиктиг хөгжүлде яамызының эгелээшкини-биле Россияның эң-не ядыы регионнарынга ИПСЭР программазын ажыглаар кылдыр бадылаан. Шак ол ядыы регионнарның аразынче Тыва Республика база кирип турар.
2024 чылдың август айда Тыва Республика 2025–2030 чылдарда ук программаны Тывага ажыглаары-биле камгалап алган. Бөдүүн чоннуң амыдыралының байдалын экижидеринче болгаш экономиктиг хөгжүлдени деткииринче угланган программа. Ол дээрге-ле аңгы-аңгы черлерден инвестицияларны хаара тудары, ажылчын олуттарның санын көвүдедири, бюджеттиң орулгазын улгаттырары-дыр.
Ук программаны янзы-бүрү угланыышкыннарже ажыглап болур. Инфраструктура сайзыралынче. Чижээлээрге, даштыкыдан садыг-саарылга сайзыраары-биле «Хандагайты» эрттирилге пунктузунуң чаартылгазы.
Үлетпүр адыры. Тудуг материалдарын бүдүрүп, агроүлетпүр комплекизинде төлевилелдерже кичээнгейни угландырары.
Социал албан черлери. Ынаар федералдыг төлевилелдерниң күүселдези кирип турар. Ол дээрге чаа школалар, эмнелгелер оран-савалары-дыр. Чижээлээрге, Чадаанада эмнелге тудуу дээш оон-даа өске.
Чаа бизнес болгаш индустриалдыг парктар. Чижээлээрге, чурттаар оран-сава, турбааза, орук кыдыында сервис объектилер тударынга ажыглаар бажыңнар тудуглары.
«Социал-экономиктиг хөгжүлдениң бот-тускайлаң программазының ачызында 405 чаа ажылчын олутту тургузар болгаш 3 млрд 353,7 сая рубльди бюджеттен дашкаар инвестиция кылдыр киирип алыр. 2026 чылда хууда сайгарлыкчыларны деткиири-биле 170 ажыг сая рубль көрдүнген, ооң иштинде 100,6 сая рубль федералдыг бюджеттен кээр, а 70 саязы бюджеттен дашкаар курлавырныы болур» деп ТР-ниң Чазааның 2025 чылда ажыл-чорудулгазының түңнелдериниң отчедунда демдеглээн.
Беш чыл дургузунда социал-экономиктиг хөгжүлдениң бот-тускайлаң программазының деткимчези-биле кылдынган чамдык объектилерни таныштыраал.
Хаван фермазы
2025-2030 чылдарда ИПСЭР программазы ёзугаар «Восток Агро» КХН бүдүрүлгези хаван фермазын тудар инвестиция төлевилелин боттандырып эгелээн.
Амгы үеде ферма 500 хаванныг, ооң баш санын 1000 чедирер планныг. Хаваннары эъткир болгаш чаглыг уксаалыг.
Бүдүрүлге бодунуң продукциязын бүдүрүп турар. Чижээ, ооң хаван, инек, аът эъдинден какпактаан эъди тускай сертификаттыг, 2025 чылда Россияда эң эки 100 продукцияның санынче кирген. Төлевилелде көрдүнгени ёзугаар бүдүрүлге 15 ажылчын олутту тургускан.
Ук бүдүрүлге Туранда «Мясная лавка» деп эът садыын ажыдып, продукциязын таарымчалыг өртекке садып турар. Бүдүрүлге ажыл-агыйын оон-даа калбартыр сорулга-биле манчы кылырын планнап турар.
ИПСЭР-ден 107,203 сая рубль субсидияны ап, көдээ ажыл-агый бүдүрүлгезин калбарткан.
Аалчылар бажыңы
Ук программаның деткимчези-биле найысылалда «Тубтен Шедруб Линг» хүрээзиниң чанында «Cosmos Smart» аалчылар бажыңының тудуу 2025 чылдың кол болуушкуну болган. Тудуг 2027 чылда доостур. Аалчылар бажыңының номер фондузу 80 чедир өзер, 40 чаа ажылчын олуттар тургустунар база бюджеттен дашкаар 1 млрд ажыг рубль инвестицияларны киириштирер. Оран-савага ламалар чурттаар корпус, ол ышкаш Чөөн чүк медициназының төвү турар.
«Бастион» тудуг компаниязы Тываның социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң бот-тускай программазындан күрүне деткимчези-биле ажылының күчү-күжүн улгаттырып, тудуг материалдарын болгаш чиик үлетпүр продукциязын бүдүрүп, тус черниң чурттакчы чонунга ажылчын олуттарны ажыдып турар.
Ынаар даараныр мастерская, чук соңга бүдүрер цех, заводтуң демир-бетон бүдүрүлгези кирип турар.
Демир-бетон кылыглар заводу 2025 чылда ажылдап эгелээн. Завод тротуар чадар даштарны, хана панельдерин, бордюрларны, фундамент блоктарын болгаш өске-даа тудуг материалдарын бүдүрүп турар. Оларның бүдүрген ишти хос тудуг блоктарын бажыңнар болгаш гаражтар тударынга садып турар.
Дааранылга цеги регионда тудуг болгаш орук компанияларын, эмнелге албан черлерин, даг-болбаазырадылга бүдүрүлгелерин тускай идик-хеп-биле хандырып турар. Оон аңгыда школачылар формазын даарап, Россияның Камгалал яамызының чагыгларын кылып эгелээн. Продукциязының шынары фабриканыы ышкаш бедик. Даараан хептеринде тускай камгалалдыг чырыыр чүүлдерни чыпшыр даараан. Чагыглар хөйү-биле кээп турар.
Чуктан соңгалар бүдүрер цех база ол-ла бүдүрүлге шөлүнде ажылдап турар. Бүдүрүп эгелээн продукция чүгле кижилерге эвес, а тус черниң тудуг компанияларынга база дыка херектиг болган.
ИПСЭР туризм адырында сайгарлыкчыларга улуг деткимчени көргүзүп, чүгле дыштанылга баазаларын туткан эвес, а оларның бар аргаларын болгаш ачы-дуза чедирилгезиниң даңзызын калбарткан.
«Чедер» санаторий
Программаның чедиишкинниг күүселдезиниң бир көскү чижээ – «Чедер» санаторий-курорт болгаш кадык камгалал комплекизин катап ажыглалче кииргени. Кадыкшылга курортунуң тудуу регионнуң өрээлдер курлавырын 238 санга көвүдеткен. Черле ынчаш ИПСЭР программазының ачызында хоорайның «Буян-Бадыргы», «Өдүген», «Мөңгүлек», «Кызыл Гранд Отель» аалчылар бажыңнарынга чаа дериг-херекселдерни болгаш техниканы садып, ачы-дуза шынарын экижидип, чаартылгаларны кылган. Республиканың аңгы-аңгы кожууннарында аалчылар хүлээп алыр ачы-дуза адырында ажылдап чоруур элээн каш сайгарлыкчылар ИПСЭР программадан күрүне деткимчезин алган.
ИПСЭР күрүне деткимчезин алгаш, ажыл-агыйын сайзырадып алган хууда сайгарлыкчылар хөй. Оларның бирээзи Өвүр кожуундан Алефтина Ондар.
«2023 чылда Тываның социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң тускай программазының деткимчезин алыр аас-кежиктиг болдувус. Ол акша-биле трактор болгаш ооң дериг-херексели болур техниканы четчелеп алдывыс. Хууда сайгарлыкчы Андрей Лучкововский-биле керээ ёзугаар өске-даа дериг-херекселдерни четчелеп алган бис. Оон ыңай кооперативке 2 ажылдакчыны албан ёзузу-биле ажылга тургузуп алдывыс» – деп, Алефтина Ондар чугаалаан.
Көдээде мал азырап чоруур улуска трактор эң-не херек: сиген кезер, сөөртүр, картофель тарыыр дээш-ле оон-даа өске.
Тес-Хем кожууннуң девискээринге тургустунган «Белдир» көдээ ажыл-агый кооперативи эът болгаш балык болбаазырадыр, консервалаар комбинат ажыдарынга ИПСЭР программазының деткимчезин алган. Комбинатты ажыдарынга ниитизи-биле 15 сая 964 муң рубль чарыгдаттынган: 11 сая 973 муң – күрүне деткимчези, 3 сая 991 муң – "Белдир" кооперативиниң акшаландырыышкыны.
Ниитизи-биле беш чылдың дургузунда ИПСЭР федералдыг күрүне деткимчезиниң ачызында Тыва экономика талазы-биле элээн бурунгаар хөгжүлдени алган. Ам-даа ажылдар чоруттунуп турар дээрзи билдингир.
Айдың ОНДАР белеткээн.
Буян ООРЖАКТЫҢ болгаш Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №15 2026 чылдың апрель 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY