Час дүжүп, агаар-бойдус чылыырга, үш халаптың бирээзи– өрт диргелип-ле үнген. Бо удаада Тывага эң-не баштайгы хову өртү март айның сөөлгү хүннеринде Сүт-Хөл кожууннуң Кызыл-Тайга сумузунуң мурнуу-чөөн чүгүнге 7 гектар шөлден эгелээн дээрзин сагындыраал. Экизи көрген, өрттенген шөл биле суур аразында Хемчик хем агып чыдар болганындан кызыл-тайгажыларга айыыл чок болган. Өрттүң өөскүдүкчүзү кижи дээрзи билдингир. Күрүнениң өртке удур айыыл чок чоруунуң истекчилери харыысалгалыг кижилерни тодарадыр ажылды чорудуп турар.
Ынчангаш Тываның Чазаа март 31-де республикада өрт сезону эгелээн дээрзин чарлаан. Ол хүнден эгелээш регионнуң арга-арыг өрттерин болдурбас болгаш өжүрер талазы-биле албан черлери хову-шөлдер өртүн өжүреринге белен.
Бо чазын Тывага өрт айыылы улуг дээрзин метеорология албанының медээлери база бадыткап турар. Синоптиктерниң медеглээни-биле алырга, апрельде агаар-бойдус хенертен чылааш, ай эгезинде +3-7, а ай ортаа үезинде +14-тен +19 градус чедир изиир. Чаашкын чок кааңнаашкын үезинде өрт айыылы күштелип, арга-арыг өрттерин элээн көвүдедиптер дээрзи билдингир.
Өртке удур сезон эгелей бээрге-ле, айыыл чок чоруктуң дүрүмнерин хажытпас ужурлуг бис. Ол дээрге-ле арга-арыгга агаарлап чорааш, от-биле ойнап болбас, кайы хамаанчок от шакпас, душкан черге одагланмас, бок өрттетпес, кургап калган сигенни азы үнүштерни өрттедип болбас, хериминиң иштинге безин шашлык быжырары-биле от салырын шегледир.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг тус чер чагырга черлериниң удуртукчуларынга өртке удур айыыл чок чоруктуң дүрүмнеринге хамаарыштыр чон аразынга (ылаңгыя бичии уруглар болгаш элээдилер) тайылбыр ажылдарын чорудуп эгелээри чугула дээрзин сагындырган. Шак ол дүрүмнерни хажытканы дээш, чүгле административтиг эвес, а кеземче херээн оттургаш, 10 чылга чедир хосталгазын казып шиидип болур дээрзин республиканың улуг-бичии чону ыяк билген турар ужурлуг.
Ол ышкаш ТР-ниң Арга-арыг ажыл-агый яамызыныӊ консультантызы Олег Саяты арга-арыгга өртке удур айыыл чок чоруктуң дүрүмнерин болгаш арга-арыгда санитарлыг айыыл чок чоруктуң дүрүмнерин хажытканының түңнелинде РФ-тиң Кеземче кодекизиниң 261 чүүлүнге болгаш РФ-тиң Административтиг кем-херек үүлгедиишкиннериниң дугайында кодекстиң 8.32 чүүлүнге дүүштүр хамаатыларның харыысалгазын дыңнаткан. База арга-арыг өрттерин эртежик илередириниң системазын киирериниң база оларны үезинде тодарадыры-биле квадрокоптерлерни ажыглаарының дугайында сагындырган. Оон аңгыда Сүт-Хөл кожууннуң девискээринге 2026 чылдың чазында эң-не баштайгы хову өртүнге ниитизи-биле 20 га чер өрттенген. 14 ажылдакчы болгаш 3 техника ол өрттү өжүрген дээрзин консультант демдеглээн.
Харның эрээнинден эгелээш, турум чаъстыг күскү агаар-бойдустуң эгезинге чедир база хар чаарынга чедир база апрельден ноябрьга чедир үени өрт айыылының үези деп турар бис.
Өрт айыылының дүрүмнерин сагып, хатчыл үеде бок болгаш кургаг сиген өрттетпеңер деп чонну катап-катап сагындырып турза-даа, харыысалга чок кижилерниң хайы-биле өрт айыылы бо-ла болу бээрин билир бис.
От-биле оваарымча чок чорукту болдурбас дизе, сагыыр дүрүмнер бо:
* Ыяш оран-саваның, чадаң ыяштарның, кургаг сигенниң чанынга ажык от кывыспаңар;
* Чоок-кавының девискээрин боктан, тудуг материалдарындан, кургаг сигенден өй-шаанда аштап-арыглаңар;
* Херим ишти-дашты аштааш, бөлген бокту болгаш кургаг сигенни өрттетпеңер;
* Бичии уругларга кажан-даа от тудуспаңар;
* Арга-арыгга чорааш, өртке удур дүрүмнерни сагып, ине бүрүлүг аныяк ыяштарлыг аргага, өртең черлерге, ыяш кезип турган девискээрлерге от кывыспаңар;
* Херим иштинге өрт өжүреринге көрдүнген суглуг доскаарлыг, хууңнуг болуңар.
А.ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруу.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9