| Тываның Орук-тудуг комплекизиниң 90 чылынга |
«Оран-чуртум харылзажыр судалдары
Оруктар-ла бисти манап үдеп чоруур.
Ужарларлыг шапкын хемнер, хая даштар
Улуг-биче оруктарга моондак болбас.
Оруктар-оруктар, оруктар-оруктар,
Аргамчы дег шөйлү берген
Арттар-сыннар ашкан оруктар» деп Людмила Байыр-оолдуң бижээн ырызын Тывада билбес улус ховар боор оң. Шынап-ла, оруктар сайзыралдың база бир чугула адыры-дыр. Оруктар чок болза, чоннуң аргыжылгазы үстүр. Бо чылын шак ол чугула адырның Тывага эгелээнинден бээр 90 чыл болган оюн демдеглеп эрттирип турар.
Ынчангаш юбилейлиг чылда орук ажылы-биле салым-чолун холбаштырган улуг-биче ажылдакчылар-биле ужуражып, аар-берге иштиң кижилерин чонга таныштырар деп шиитпирлээн бис. Бо удаада орук септелге шынарын шинчилээр лабораторияның килдис эргелекчизи Вячеслав Саны-Хоо-биле чугаалаштывыс.
– Вячеслав Владимирович, бистиң номчукчуларывыска бодуңарны таныштырыптар силер бе?
– 1999 чылда Кызылдың 3 дугаар школазын 9-ку классты дооскаш, Кызылдың Автоорук техникумунче дужаап кирдим. Автооруктарның тудуу болгаш ажыглалы деп салбырны 2004 чылда дооскаш, чаңгыскурсчуларым-биле Тожуга 3 ай дургузунда практикаладывыс. Ооң соонда Орук хандырылга черинге элээн чылдар иштинде 4-кү разрядтың монтаж кылыр ажылдакчызы кылдыр ажылдап турдум. Орук черинге ажыл сезоннуг. Чайын орук кылыр, а кыжын хар аштаар дээн ышкаш хандырылга ажылдар турар боор. Шак ындыг ажылга ажылдап турган мен.
2006 чылда Омск хоорайже ол-ла мергежилим аайы-биле дээди эртем чедип алыр дээш өөренип киргеш, 2011 чылда автооруктар инженери деп мергежилдиг чанып келгеш, «Восток» КХН-ге үш чыл ажылдадым. Ооң соонда Орук-транспорт яамызынче баштай консультант болуп, 3 чыл ажылдааш, 2018 чылдан тура бо «Тываавтодор» деп организацияда орук септелге шынарын шинчилээр лабораторияның килдис эргелекчизи болуп ажылдап чоруур мен.
– Коллективте чеже кижи ажылдап турар силер?
– «Туваавтодорда» ниитизи-биле 55 кижи ажылдап турар, а лабораторияда мээң-биле кады 4 кижи бис. Бир дугаарында даштарны болгаш черлерни хынаар эксперт-тир. Ийи дугаар эксперт сай-дашты, элезинни тудуштурар материалдың шынарын хынаар. Үшкү эксперт болза асфальтының кырын шывар материалдарның шынарын хынаар.
– Орук лабораториязы деп чүл база ооң ужур-утказы чүдел?
– Орук лабораториязы орук тудуун болгаш септелгениң хереглелин доктаамал хайгааралга алыр арганы бээр. Тудугнуң кандыг-даа чадазында экспертизаны болгаш үнелелди чорудуп болур. Дараазында чүүлдерни бистиң лабораториявыста кылып турар: оруктуң кайы хире үрелгенин тодарадыр. Оруктуң кырында шывыының шынарының эки-багайын илередир. Оруктуң дескизин хынаптар дээш оон-даа хөй орук тудуунга хамаарышкан чедер-четпестерни тодарадыр.
– Ажылыңар дугайында чугаалап бээр силер бе?
– Кайда оруктар тудуу чоруп турарыл, ынаар баргаш, анализ алгаш, лабораторияга эккелгеш, шынарын тодарадыр. Оруктарда үттеп каан черлер бар боор. Ол дээрге бистиң анализ алган черлеривис-тир. Негелделерге дүгжүп-дүүшпейн турарын көөр бис. Анализтиң түңнелин чугаалап бээривиске, өске килдистиң ажылдакчылары акт тургузар. А кажан күрүне стандартынга дүүшпейн турар болза, акт тургузуп каарывыска, тудугжулар орукту эде кылыр апаар.
Узун оруктан 300 метр болгаш-ла, анализ алыр. А чер орук кайы хире-даа хемчээлдиг болза чаңгыс анализ алыр. Оруктарның септелге болгаш янзы-бүрү ажылдары гарантиялыг боор. Тускай тургускан негелделиг дүрүмнер ёзугаар оруктарны кылыр.
Бистиң республика иштинде оруктар сөөлгү үеде экижип турар. Орук тудуунга хамаарышкан ажылдарны эки деп санаар мен. Өске региондан келген аалчылар чаа оруктарывыстың шынарын эки деп үнелеп турар боор чорду.
Хөй техника чорбайн турар сумуларже оруктарның марказы база бир аңгы-дыр ийин. Чер оруктар болгаш көвүрүглерни база хынаар бис. Көвүрүгнүң бетоннарының шынарын болгаш ээриилдериниң канчаар ээртингенин хынаары бистиң харыысалгавыста. Орук кылыр дээн тудуг организациязы бисче дыңнадыптарга, бис баргаш, сай, даш, элезин дээш өске-даа орук кылыр материалдарын хынап кириптер бис. Материалдарын хынаан соонда, чөпшээрелди алгаш, орукту тудуп кириптерлер. Асфальт болу бээрге, бистиң килдис баргаш, асфальтыдан кезиндекти кезип алгаш, лабораторияга эккелгеш, приборларга хынаар. Чаа туттунган орукту тудугжулар хүлээдир бетинде кыдыын дургаар богун, чашпан-сигенинден бээр хынаар килдис база бар. Кыдыында боктуг, чашпан-сигенниг болза, база акт тургузуп каарга, чаа орукту кылгаш, хүлээдип турар тудуг организациязы чедир кылдынмаан ажылдарны кылыр ужурлуг.
Асфальт кылыры база тускай рецептилиг боор. Чем кылырда, аңгы-аңгы холуксаа ажыглаар болгай, орук база шак-ла ындыг рецептилиг. Азы бир болза торт быжырарда дег, баштай довураан, доюн, сайын, цементизин, гудронун дээш ээлчег аайы-биле тускай негелделиг дүрүм ёзугаар кылыр бис. Асфальтыны чадар бетинде черни таптаар. Ооң кайы хире тапталганын хынаар прибор база турар. Сай бүрүзүн база асфальт чадарынга ажыглавас. Шуптузунуң составы негелдеге дүгжүп турар боор ужурлуг.
– Бодуңар болгаш өг-бүлеңер дугайында чугаалап бээр силер бе?
– Өг-бүлелиг мен. Үш ажы-төлдүг бис. Бичии уруувус 1 класс, ортуну 5 класс, улуу 9-ку класста өөренип турар.
– Бичииңерде кым болуксаар турган силер?
– Школачы чорааш, повар болуксаар чораан мен. Школа соонда дужаар үе кээрге, авамның аайы-биле шенеп көөр дээш, Тываның орук-тудуг техникумунче дужаагаш, кире бердим. Өөренип эгелээш, бо ажылды сонуургай берген мен.
– Орук-тудуг адырында кадрлар айтырыы кандыг байдалда ирги?
– Кадрлар айтырыы берге. Маңаа душкан-на кижи ажылдап шыдавас. Ыяап-ла дооскан эртемниг, тускай мергежилдиг специалистер ажылдаар чер-дир ийин. Белен специалистер ховар боор. Албан өөредир апаар. Чамдык таварылгаларда өөредип алырга, соңгаар бай-шыырак организацияларже ажылдап чоруй баарлары база бар. Кымга-даа шалыңы хөй ажыл сонуурганчыг-ла ыйнаан.
– Орук-тудуг адырының 90 чылдаан байырлалынга хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер?
– Кады ажылдап чоруур эш-өөрүвүске килдизивистиң өмүнээзинден юбилейивис таварыштыр байыр чедирип тур мен.
/ Айдың ОНДАР чугаалашкан.
Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn