Эрткен неделяда Кызыл хоорай чагыргазының хуралдаар залынга чагырга даргазы Айдың Сарыгларның удуртулгазы-биле хоорай иштинде пассажирлер аргыштырылгазында киржип турар хууда сайгарлыкчылар-биле ужуражылганы эрттирген. Аңаа Чазак Даргазының оралакчызы Шолбан Сендаш база киришкен. Россияның Иштики херектер яамызының Кызыл хоорайда эргелелиниң, Күравтоинспекцияның, ТР-ниң Орук-транспорт яамызының, прокуратура, хоорайның ажыл-агый департаментизиниң төлээлери маршруттарда ажылдап турар бригадалар төлээлерин ажык чугааже чалап, пассажирлер сөөртүр деп харыысалгалыг ажылдың чедер-четпестерин, чидиг айтырыгларын сайгарып чугаалашкан.
Хүннүң-не хоорай иштинде «Тываавтотранс», «Автоколонна 17» КХН-нерге болгаш хууда сайгарлыкчыларга хамааржыр 85 автобус маршрутче үнүп, аай-дедир пассажирлер аргыштырар харыысалгалыг ажылды кылып турарлар. Оларның хөй кезии хууда сайгарлыкчыларга хамааржыр. Душкан-на кижи хоорай иштинге пассажирлер аргыштырар ажылче кире бербези шын. Бир дугаарында-ла машинаның техниктиг байдалы эки болур болгаш ону башкарар чолаачының категориязы дүгжүр ужурлуг. Ространсхайгааралдың лицензиязын алган соонда, мэрияның ажыл-агый департаментизиниң орук-транспорт килдизинден чөпшээрелди алыр. Автобустарга маршрут карталар, тахограф болгаш ГЛОНАСС системазы турары албан. Рейсче үнериниң мурнунда болгаш рейсти дооскан соонда, эмчи шинчилгезин эрткен турар. Бо бүгү негелделерге бүрүнү-биле дүгжүп турар автобустар регионнуң реестринче кирер.
Найысылалдың чурттакчы чону чылдан чылче немежип, кандыг-бир болуушкуннар-биле холбаштыр аалчылары көвүдеп каап, халып турар автобустарга сыңышпастаар чоруктар чажыт эвес. Оон аңгыда автобус доктаамнарында турар пассажирлерни мурнай олуруптар дээш, мурнун былаажып, чаржыры база бар. Пассажирлерниң хөй кезии хоорайның төвүнде Кочетов кудумчузунда доктаамнарга дүжер, олурар, оон ыңай хавак кырынга халдыр автобустарга хөй олурар. Ынчангаш сыңмарлажыр, баскылажыр таварылгалар үргүлчү болуп турар, ылаңгыя эртенги болгаш кежээки үеде. Ажылче, өөредилгеже баар болгаш дедир чанар шактар черле дүшкүүрлүг эртер.
Бо бүгү байдалдарны сайгарып чугаалажып тура, лицензиязы, чөпшээрели чок автобустар кыдыындан канчап кирип келирил, ындыг байдалдарны моон соңгаар болдурбас деп бодаар болза, кандыг ажылдар чорударын ийи тала ажыт-чажыт чок чугаалашкан. Кижилерниң амы-тыны, кадыкшылы-биле холбашкан харыысалгалыг ажылга шак мындыг тоомча чок хамаарылга турбас ужурлуг. Ооң чижээнге август 30-де хоорай иштинге болган орук озал-ондаан сагындырып, сайгарган. Ол хүн 9 дугаар маршрутче лицензия, чөпшээрел чок микроавтобус кире халып келгеш, ажылдап тура, Кочетов болгаш Бухтуев белдиринге орук кежип бар чораан 5 чадаг кижини бастырган. Светофорнуң кызыл чырыынга доктаар ужурлуг чолаачы орук шимчээшкининиң чурумун хажыдыптарга, озал-ондак болуп, бир кижи амы-тынындан чарылган, чаш уруглар кемдээн. Чолаачыны тудуп хоругдаан. Байысаалга үезинде ол кадыының хенертен баксырай бергени-биле доктаап шыдавайн барганын өчээн. Бо байдалга хамаарыштыр бригадирлер боттарының бодалдарын илереткен. Сөөлгү үеде кывар-чаар материал талазы-биле тургустунуп келген берге байдалда оларга эге дээрезинде чүгле 50 литр бензин чөпшээреп бээр. Ол хире бензинниг маршрутче үнүптерге, кежээ 5-6 шак үезинде төне бээр. Катап куттунуп чоруптарга, шугумда турар автобус саны эвээжей бээр. Шак ол үеде кыдыындан өске автобус кире халып келгеш, пассажирлерни чадаглатпас, үр манатпазы-биле ажылдап эгелээр. Транспорттуң техниктиг байдалы-даа, чолаачының кадыының байдалы-даа эки билдинмес шак мындыг таварылгалардан кижилер когарап, айыыл-халап тургустунуп болур. Ооң-биле чергелештир олар хоойлу ёзугаар четчеленип алган дыңнангыр хууда сайгарлыкчыларның «хлевин үзе соп» турар болур. Боттары билип, көрүп тургаш-ла, аразынче оорлап кирип келир автобустарны чогуур черлерге дыңнатпайн, кады деңге ажылдап чоруп турарын хоойлу камгалакчылары буруу шаап, чогуур черлерже үе-шаанда дыңнадып турарын негээн. Медээ берип турар кижиниң ат-сывын дыңнатпайн, чажыт арттырарын катап база сагындырган. Бо дээрге-ле харыысалганы пассажирлер аргыштырылгазы кылып турар хууда сайгарлыкчыларның боттарынга онааганы ол болур.
Хыналдаларны, рейдилерни үргүлчү чорудуп турарын, чөпшээрел чокка халдып тургаш, туттуруп турар чолаачылар барын эрге-хоойлу камгалаар органнар медеглээн. Тыва чоннуң база бир багай талазы бо ажылга шаптыктыы кончуг дээрзин база дыңнаткан. Ол чүл дээрге хыналдалар, рейдилерни күштелдирип, автобус доктаамнарынга дозуп, чолаачыларны, автобустарны хынай бээрге, ол-ла дораан «сарафан радиозу» ажылдай бээр бооп турар. Бот-боттарынче дыка дүрген телефон дамчыштыр бижип, долгап дамчытчыптарга, оорлап кирип келген чолаачы болгаш техниктиг байдалы негелделерге дүүшпейн барган (тахограф, ГЛОНАСС системазы ажылдавайн барган чижектиг) автобустар ол доктаамнарны оюп каапкаш, сөөлгү доктаамга пассажирлерин мөлдүк-калдык дүжүрүп четтиккеш, чиде халчый бээр таварылгалар тургулаан. Ооң түңнелинде пассажирлер түрээр, хомудалдар көвүдээр. Шак мындыг рейдилер түңнелинде маршрут карталары чок тос таварылганы илереткен болгаш лицензия чокка ажылдап турган алды автобусту туткан.
РФ-тиң ИХЯ-зының Кызыл хоорайда эргелелиниң начальниги Ярослав Казанцев пассажирлер аргыштырылгазында хууда сайгарлыкчылардан оор ёзу-биле бүдүү пассажирлер сөөртүп турар улус дугайында КАИ-ге дарый дыңнадырын дилээш, шупту долгааш, дыңнаткан медээлер чажыт болур дээрзин тайылбырлаан. Шак мынчаар кады ажылдааш, айыыл-халаптарны болдурбайн барып болурун ол демдеглээн.
Чоокку үеде чурум үрекчилерин автоматчыткан арга-биле хайгаараар «Айыыл чок хоорай» системазынга Кызыл хоорай чагыргазын кожар ажылдар доостур. Оон аңгыда пассажирлер аргыштырылгазында ажылдап турар хууда сайгарлыкчылар болгаш оларның транспортунуң реестри база чаарттынар. Хоорай чагыргазы КАИ-биле кады рейдилер санын көвүдедирин дугурушкан.
ТР-ниң орук-транспорт комплекизиниң сайыдының оралакчызы Денис Хангай пассажирлер аргыштырылгазын хоойлу ёзугаар чорудар талазы-биле албан черлериниң аразында комплекстиг хемчеглер планын ажылдап кылып турарын дыңнаткан. Ону чоокку үеде бадылаар. Бо планче кирип турар хемчеглер чүгле хоорай ишти-биле кызыгаарланмайн, муниципалдар аразының маршруттарынга база хамааржыр. Чүге дизе пассажирлер аргыштырылгазының чидиг айтырыглары чүгле найысылал девискээринде эвес, а кожууннар аразында, харын-даа региондан дашкаар үнүп турар маршруттарда бар.
Мындыг хевирлиг ужуражылгаларны, сайгарылгаларны удаа-дараа эрттирип турарын чыылганнар дугурушкан.
Надежда КУУЛАР.
Авторнуң тырттырган чуруу.
“Шын” №35 2026 чылдың сентябрь 10
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn