Июль 16-да Алдан-Маадыр аттыг национал музейге Россияның географтыг ниитилелиниң, Тываның, Россияның Журналистер болгаш Чурукчулар эвилелдериниң кежигүнү, билдингир фото-чурукчу Май-оол Чоодунуң “Эне-Сайның эгезин алган черде” (Там, где рождается Енисей) деп фотоальбомунуң ээлчеглиг үндүрүлгезиниң таныштырылгазы болган. Аңаа Тываның культура ажылдакчылары, билдингир чурукчулары, эртемденнер, журналистер болгаш Май-оол Чоодунуң чоок кижилери, ооң чогаадыкчы ажылының мөгейикчилери киришкен.
Май-оол Чыргаловичиниң чогаадыкчы ажыл-амыдыралы 1981 чылда Тываның ном үндүрер черинден эгелээн. Аңаа уран чогаадыкчы редактор болуп ажылдап турган үезинде ол дыка хөй номнарда чурук болгаш фото-чурук каасталгаларын киирген. Оон бээр ооң ат-сураа хөйге билдинип, эвээш эвес фотоальбомнарны үндүргүлээн. Оларның аразында “Тываның уран чүүлү”, “Тыва чоннуң шажын-чүдүлгези”, “Аржаан-2”, “Азий диптиң төвү” скульптура комплекизи”, “Эне-Сайның эгезин алган черде” дээш өске-даа. Ылаңгыя Тываның девискээринден тывылган делегейни кайгаткан скиф алдыннарының онзагай чаражын база ооң тырттырган чуруктарындан көрүп болур.
Май-оол Чоодунуң тырттырган чуруктарының дугайында чугаалаар болза, бүдүн ном-даа үнүп кээр. Ооң байлак архивинде Тывага кээп турган күрүне баштыңчылары Б. Ельцин, В. Путин, Д. Медведьев, Монаконуң Тажызы Альберо II база С. Шойгу, С. Миронов, Л. Нарусова, голливуд сылдызы Стивен Сигал, журналист А. Буратаева болгаш өскелерниң-даа кончуг солун төөгүлүг чуруктары шыгжаттынган. Ол ышкаш республиканың удуртукчулары Г.Ч. Ширшин, Ш.Д. Ооржак, Ш.В. Кара-оол, В.Т. Ховалыгның ховар чуруктарын база ооң архивинден тып ап болур. Россияның географтыг ниитилелиниң “Сибирьниң чоннары эрткен болгаш келир үениң аразында” деп беш чыл дургузунда боттандырган улуг төлевилелинче база ооң ховар чуруктары киргенин демдеглээри артык эвес.
Бо удаада үнген фотоальбомну М.Ч. Чооду бодунуң 65 харлаан юбилейи болгаш чогаадыкчы ажылының 45 чылынга тураскаадып турарын чугаалааш, фотоальбомнуң төөгүзүн кысказы-биле таныштырган:
“Шак мындыг аттыг фотоальбом үндүрер дугайында эгелекчи бодал 1984 чылда тывылган. Ынчан-на, партия үезинде, “Эне-Сайның эгезин алган черде” деп атты чаа ном парлалгаже үнер мурнунда ону хүлээп көөр чазак комиссиязы шилээн. Баштай Тываның 40 чыл оюнга уткуштур шак ындыг аттыг ном парлалгаже үнген. А фотоальбом үндүрер дугайында бодал оон бээр черле соксаваан. 2006 чылда буклет хевирлиг үнген, 2012 чылда үш дугаар үндүрүлге болган, 2021 чылда ТАР-ның 100 чылынга тураскааткан альбомнуң чаа хевири үнген. Оон бээр республикага кончуг солун чаартылгалар, төөгүлүг болуушкуннар болгулап, “Азий диптиң төвү” скульптура комплекизи, Россияда эң-не бедик сарыг шажынның хүрээзи дээш өске-даа архитектурлуг чараш тураскаалдар немешкилээн. Ол бүгүнүң фото-чуруктарын киирип тургаш, фотоальбомну чаарткаш, катап парлалгаже үндүргенивис бо” – дээш, чаа фотоальбомче кирген фото-чуруктарны канчаар тырттырып турганын автор сонуургаткан.
Кажан фотоальбомну парлап үндүрер дугайында ат салдынган турда, чамдык чуруктарны чаартыр дээш, типографияның ажылын ара соксадыр ужурга таварышканын ол дыңнаткан. Чижээ, “Азий диптиң төвү” скульптура комплекизинде сураглыг скульптор Даши Намдаковтуң сиилбип кылганы “Хааннар аңнаашкыны” тураскаалдың чуруун солаан. Авторнуң чугаазы-биле, чайгы бойдустуң чурумалынга онзагай чүүлдү, тураскаалдың артында көстүп турар дагларда ак хар киирген. Шак ындыг ховар кадрны, ылаңгыя чогаадыкчы улус анаа эрттирбес дээрзин ол бүзүреткен. Ол ышкаш альбомче кирген сарлык, тевелерниң фото-чуруктарын көргүзүп тура, дириг амытаннар тырттырары нарын, оларны бодунга чаңчыктырып алырынга үе негеттинер. Чүгле ынчан кончуг чараш фото-чуруктарны тырттырып ап болурун автор тайылбырлаан. Ол ышкаш черлик дириг амытаннарга хенертен таваржы бээрге, дүрген-не фотоаппаратты ужулгаш, тырттырып четтигер байдалдар тургулаарын чугаалаан. Чижээ, Мөген-Бүренче орукка душ бооп таварышканы чээрби шаа те-чуңманың чуруу база фотоальбомче кирген.
Фото-чурукчуларның база бир онзагай чаңчы- лы – чылдың дөрт эргилдезинде ол-ла черден ол-ла чурукту тырттырары. Май-оол Чоодунуң шак ындыг чаңгыс эвес тырттырган чуруктары фотоальбомну каастап турар. Оон аңгыда фотоальбомда тыва чоннуң база бир кайгамчык эртинези кылдыр санадыр чонар-даш уран чүүлүнүң мастери Алексей Кагай-оолдуң даштан сиилбип кылган ажылы, хөйге билдингир чурукчу Шой Чуруктуң чураан чуруу, Тываны делегейде алдаржыдып чоруур “Саян” ыры-сам театрының артистериниң чуруктары дээш өске-даа ховар фото-чуруктарны альбомдан көрүп болур.
Бо чылын Тывага болур Делегей чергелиг IV буддийжи шуулганның бетинде, кончуг чараш, өңгүр фотоальбомнуң парлалгаже үнүп келгени дыка-ла үезинде-дир дээрзин чыылганнар демдеглээн. Тываның чараш бойдузун, аң-меңин, ёзу-чаңчылдарын, чүдүлгезин, уран чүүлүн, культуразын, төөгүзүн, национал оюннарын, кижилерин көргүскен фотоальбомну шуулганга киржип келген республиканың аалчыларынга белек кылдыр сунар болза, дыка онза белек болур. Ону белеткеп кылган авторга болган хемчегниң киржикчилери өөрүп четтиргенин илередип тарааннар. Шынап-ла, ботка-даа, өскеге-даа чараш белек.
/ К. МОНГУШ.
Авторнуң база Хээлиг Түлүштүң тырттырган чуруктары.
“Шын” №28 2026 чылдың июль 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn