| А.С. Пушкин аттыг Национал библиотеканың 95 чылының байырлалы |
Улуг орус чогаалчы Александр Сергеевич Пушкин “Ном эрткен, амгы болгаш келир үени тудуштуруп турар көвүрүг” деп бижээн. Бир эвес Тываны алыр болза, ындыг чер — республикада Александр Пушкин аттыг национал библиотека.
Тыва Арат Республиканың Биче Хуралының президиумунуң 1931 чылдың сентябрь айда шиитпири-биле Кызылга библиотеканы ажыдар деп доктааткан. Ону ынчан ТАР-га турган күш-ажылчы орус колонияның улуг эвес библиотеказының үндезининге ажыткан. Ол библиотеканың ном фондузун чаа библиотекага шилчидип берген. Номнарның саны 3 муң хире, оларның аразынга тыва дылда ном-сеткүүл 300 ажыг. Библиотекага 1942 чылда улуг орус чогаалчы Александр Пушкинниң адын тывыскан, 1993 чылда Тыва Республиканың национал библиотеказы эрге-байдалдыг апарган. 95 чылдар узун үе дургузунда шак ындыг нарын орукту библиотека эрткен.
Дыка хөй кижилер бо библиотекага кээп, мерген угаан-бодал кадагалаан номнарның арыннарын ажып, олардан өөредилгеге, ажылга, чогаадыкчы чорукка херек чүүлдерни билип ап турарлар. Ол дээш улуг орус чогаалчының адын эдилээн библиотекага, ооң коллективинге өөрүп четтиргенин илередип чоруурлар. Пушкин аттыг ном саңының шынчы өңнүү Чечена Моңгуш ону дараазында чечен одуруглар-биле илереткен.
Октаргайда ады чалгаан
Орус поэт Пушкин аттыг,
Онзагайлыг чырыткылыг
Өргээ эжии ажыттынган.
Өртемчейниң чажыттарын,
Өске чоннуң чаңчылдарын
Өгден үнмейн билип алыр —
Өлчейлиг-ле ном саңы-дыр.
Бижик билбес чораан чонну
Билиглерже чүглендирген
Тоолзуг оран кижилерге
Тозан беш чыл бараан болду!
Ажыттынган хүннеринден-не эгелээш библиотека чоннуң чыглыр, номнарны номчуп дыштаныр, номчаан номнарны сайгарып чугаалажыр болгаш өске-даа уран чүүл, культура болуушкуннары эртер хайымныг чер апарган. Чоорту библиотеканың ном фондузу байып, делегей, орус болгаш национал, тыва чогаалдарның, культураның, эртем-билигниң литературазының төвү апарган.
Тываның улуг библиотеказының 95 чылынга тураскааткан, Сергей Пюрбю аттыг улусчу чогаадылга бажыңынга эрткен байырлалга республиканың библиотекаларының ажылдакчылары, номчукчулар, чогаалчылар чыылган. Аалчыларны Александр Пушкинниң “Евгений Онегин” деп шүлүглелиниң маадырлары Татьяна биле Онегин уткуп ап турганнар. Байырлалдың аалчыларының бирээзи Владислав Ховалыг оларның-биле чурукка тырттыргаш, библиотеканың дугайында делгелге-биле танышкан.
Тываның Баштыңы библиотеканың юбилейинге тураскааткан байырлыг хурал үезинде библиотеканың ажылдакчыларынга байырны чедирип, ажылга чогаадыкчы чедиишкиннерни, номчукчулары ам-даа көвүдээрин күзээн. Библиотеканың хоочуннарынга болгаш ажылынга шылгараан ажылдакчыларга шаңналдарны тывыскан. Хөй ажылдакчыларны аңгы-аңгы чергелиг шаңналдар-биле шаңнаан. Чижээлээрге, библиографтар Тамара Люндупту, Салбакай Бадыны, библиотекарьлар Мария Ооржакты, Любовь Санарованы “Тываның культуразының болгаш уран чүүлүнүң хоочуну” шылгарал демдээ-биле шаңнаан. Библиограф Кара-Кат Монгушка, килдистер эргелекчилери Нелля Араптан, Саяна Сат, Сайзана Сат оларга “Культураның тергиини” деп хөрек демдээн тывыскан. Библиограф Людмила Бюрбюге “Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы” атты тывыскан.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг Александр Пушкин аттыг библиотекага деткимче кылдыр 1 миллион рубльдиң сертификадын тудускан.
Республиканың культура болгаш төөгү, чогаал, уран чүүл коллективтериниң мурнундан байыр чедириишкиннери, белек-селек база арбын болган. Пушкин аттыг национал библиотекага 1 миллион рубль акшаны Алдан-Маадыр аттыг национал музейниң коллективиниң мурнундан ооң директору Каадыр-оол Бичелдей дамчыдып берген.
Пушкин аттыг библиотекага хөй чылдарда ажылдаан болгаш ажылга шылгараан ажылдакчыларга республиканың Культура яамызының, Россияның Культура ажылдакчыларының профэвилелдериниң бедик шаңналдарын тывыскан.
Республиканың уран чүүл ажылдакчылары Пушкин аттыг библиотеканың 95 чыл байырлалын боттарының уран-талантызы-биле каастап, тыва чогаалчыларның шүлүктеринге чогааткан ырларны ырлап, чараш танцы-самны көргүскеннер.
Улуг орус чогаалчы Александр Пушкинниң бодунуң, орус болгаш совет, тыва дээш хөй чогаалчыларның номнары бо ачы-буянныг ном саңында камныы-биле кадагалаттынып чыдар. Пушкинниң “Ном эрткен, амгы болгаш келир үени тудуштуруп турар көвүрүг” деп бижээни ышкаш, саазында парлаан номнар кажан-даа чиде бербес, оларның үеден үеже көвү- рүү – библиотекалар.
Бодунуң ынак библиотеказының байырлалынга келген Тываның улустуң чогаалчызы Кара-Күске Чооду “Библиотекалар турда – номнар кажан-даа читпес. Интернет үе өттүр библиотекаларга деңнежип шыдавас, ооң бир ээрили кошкай бээр болза, ында парлаан чүүлдер шупту чиде бээр. А саазында номнар, солуннар читпес” деп чугаалады.
Ш. МОҢГУШ.
А. Пушкин аттыг библиотеканың, ТМГ-ниң чуруктары.
“Шын” №37 2026 чылдың сентябрь 24
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn