Чоокта чаа Тываның кол национал байырлалдарының бирээзи – Наадым диңмиреп эрткен. Малчыннар хүн бүрүде кылып чаңчыккан чымыштыг ижинче шымныгып кирипкен үеде, Тывада база бир таныттынгыр апарган, 2021 чылда Бүгү-россия чергелиг Өг-бүле чылынга тураскааткан мөөрейниң “Өг-бүле – чаңчылдарның кадагалакчызы” номинацияга тиилээн Лаңааларның өг-бүлезиниң баштыңы, “Тес-Хемниң хүндүлүг чылгычызы” аттың эдилекчизи, бо хүнде чүгле тыва уксаалыг чылгы мал өстүрер арат-фермер ажыл-агыйын чорудуп турар салгал дамчаан чылгычы Күр-Дагба Лаңааны редакцияже чалаан бис.
– Тыва чоннуң чоргааралы болган “Шын” солунче чалааныңар дээш четтирдим! Бодумнуң аймак-төөгүмден алгаш көөр чүве болза, колдуу чылгычылар, аът соодукчулары, малчыннар болуп турар.
Ада-ием Хорлай-оол Дарганович, Анна Бадыевна Лаңааларның ук-төөгүзү Тес-Хемниң Ак-Эриктен. Кайызы-даа малчын өг-бүлелерге төрүттүнгеш, боттары база бүгү назынында күрүнениң малын малдап ажылдап чораан. Совхозтуң шээр малын өстүрүп азыравышаан, хууда чылгызын тудуп турган. Ада-иевистиң үш оол, үш кыс – алды ажы-төлүнүң оолдарының улуу мен. Угбаларым – Олча, Өлзеймаа кайызы-даа школада ажылдап турар, дуңмаларым: Доржу – ТШО-да прапорщик, Янжимаа – Санкт-Петербург хоорайда ажылдап турар, удавас кээр, Сам- ба – “Чаа сорук” губернатор төлевилелиниң киржикчизи, эң баштайгы чылындан тура мынчага чедир малчыннап чоруур. Ада-иевис боттарының хууда малын шуптувуска, өгленген кижиге-ле, деңге чарып, өнчү кылдыр үзүп берип турган. Ачам 2018 чылда, 59 харлыында, чок болган соонда, авам суурда уруг-дарыының аразында уйнуктарын алчып чурттап чоруур.
Бодум Бии-Хемниң Аржаан суурундан Салбакай Тихоновна-биле 2007 чылдан тура өг-бүле тудуп чурттаан бис. Үш оолдуг бис. Оолдарым авазы Кызылдың эмчи колледжизин дооскаш, суурга эмчиге ажылдап турган. Мен көдээге, ол суурга – ында-мындалыг чурттаары берге боорга, дугурушкаш, көдээже өг-бүлем көжүрүп алган мен. Оолдарывыс доругуп, школа кирер үези кээрге, оларны өөредир дээш, ол катап суурда келген. Эпчок чүвези, амгы үеде малчыннар ажы-төлдеринге интернат (дазылга) чок болуп турар. Бодум бичиимде, дазылгага школаны дооскан болгаш, малчыннар ажы-төлдеринге интернат чугула херек дээрзин даргалардан дилеп-даа турган мен. Губернатор төлевилелиниң киржикчилериниң ажы-төлдери колдады турар мындыг болган. Ынчап турувуста, оолдарывыс өскүлеп келген. Улуу Каң-Демир 22 харлыг, Тываның көдээ ажыл-агый техникумун дооскаш, Россельхоз банкыда ажылдай берген. Ортуну Болат бо күзүн 11 классче кирер. Найсрун 11 харлапкан. Оолдарым шупту чылгы аразында өзүп чоруур болгаш, аът-хөлге дыка ынак, бени-даа сааптар. Бодумнуң билиримни оларга дамчыдып берип, өөредип, тыва эр кижиниң билир ужурлуг чүүлдерин тайылбырлап берип чор мен.
Чөвүрээ аъттар
Миннип кээримге-ле, аът кырында чоруп турар болдум. Чылгы малга чажымдан-на ынак чораан болгаш, бичиимде ойнап чораан оюннарым база чүгле аът дугайында. Мээң үемде бичии оолдар шупту “хаак аъттарывыс” чарыштырып чораан бис. Оон аңгыда саазынга аъттар чуруп алгаш, оларга немей солун-сеткүүлдерден аъттар чуруктарын кезип алырымга, бүдүн чылгы болу бээрге, шуптузун үрүп чарыштыргаш, хемден чыып алган чараш даштар-аъттарымны шала дөңгелчик черге чууп чарыштырар турдум. Өөренир үе кээрге, оларымны келир чылга чедир шыгжап кааш, суурга буга-суунга чөвүрээ “аъттарны” салдадып чарыштырып эгелээр бис. Кажыкка аът чарыштырарындан бо чарыштар дыка солун турган...
Бичии турган үелерим шак ынчаар “аът чарыштары”-биле эрткен болза, шын амыдыралда өзүрге (үзүүрге) чарыш аъттарын мунуп эгелээш, 1993 чылда, 11 харлыымда, “Эзир-Карага” тураскааткан байырлалда аът чарыжынга ачамның тыва аъдын мунгаш, чарышка эрткен мен. Оон ол аът кырый бээрге, паш дагаан. Бажын Агар-сында аскан. Ооң соонда-даа республика наадымнарынга каш-даа катап аът чарыштарынга мунукчулаан мен...
Салгал дамчаан чылгычының шиитпири
Оолдарының улуу боорумга ындыг турган боор, ачам эр кижиниң кылыр бүгү ижин көргүзүп тургаш, шуптузунга өөредип чораан. Кажан улгадып, аңгы өг-бүлелиг апарганымда, ада-иевистиң үзүп бергени дөрт чүзүн малын элээн малдаан бис. Бир-ле катап чугаа үезинде, “Эрес-шымбай оол болза, чылгы мал тудар болза эки” дээн ачамның чугаазы мээ-медерелимге таңмаланып арткаш, шиитпир үндүреринге идиг болган.
Ооң соонда Рязаньда Бүгү-россияның аът ажыл-агыйының эртем-шинчилел институдунуң эртемденнери Тывага келгеш, тыва аъттың уксаазын илередип, эртем ёзузу-биле шинчилеп тургускаш, ону өстүрүп-көвүдедиринге күрүне деткимчезин күштелдирер дугайында айтырыгларны көдүрүп, улуг ажыл чорудуп эгелээрге, чүгле тыва аът өстүрер дээш, ооң кырынга турупкан мен. Чүге дээрге ачамның чылгызының хөй кезии тыва мал турган.
Черле ынчаш чылгы малдың адаа чиик. Малдап өөрени бээрге, чылгы ээзиниң омакшылын бедидер, хей-аъдын көдүрер дыка онза, чараш-даа, угаанныг-даа мал ийин. Бичиивисте ада-иевис биске белер сагдырар турган. Ону сактып, белер төрүптерге, хымызын чонче үндүр садып, орулганы ап эгелээш, чүгле чылгы тудар болза, черле ажырбас-тыр деп үзе шиитпирлээш, хууда шээр малывысты чылгы кажаазы тудар чарыгдалче үндүрүпкен бис. Аскырларны оон-моон тып, садып, бир аскырны ийи кызыракка орнажып-даа турдувус. Шуптузун Тес-Хемден чыгган.
Бистиң кожуун кыдыг-кызыгаарда турар болганындан, малдарывыс өске уксаалыг малдар-биле хөй хайнакташпаанындан, арыг ханныг тыва аът мында хөй, суму бүрүзүнде бар. Эртемденнер шинчилээн соонда, чылгымның 90 ажыг хуузу арыг тыва ханныг малдар деп сертификатты алган бис. Ында айытканы – тыва аъттың бедии 1 метр 40 сантиметр болуп турар.
Россияда уксаалыг аъттарның федералдыг ниити даңзызынче тыва аът кирген болганда, ону ам-даа сайзырадыры чугула деп бодаар мен. Амдыызында уксаажыдылга фермазы кылдыр ажыл-агыйымны эде көөр дээримге, арай-ла эрте болуп тур. Шак ындыг уксаажыдылгалыг ажыл-агый чорударының тускай көрдүнүп каан стандарттары бар. Чижээ, беш аскыр, 70 бе чылгыда албан турар ужурлуг. Шак ындыг чылгылыг болзуңза, комиссия ону шын-на арыг уксаалыг чылгы-дыр деп түңнеп көөр болза, күрүнеден дыка хөй дузаламчы акшаны ап болур.
Бистиң республикавыста Эрзин, Тес-Хем, Тере-Хөл, Барыын-Хемчик, Бай-Тайга, Өвүр, Чеди-Хөл, Кызыл кожууннарда тыва аъттарны өстүрүп турар. Бир эвес, бүдүн Тывага тыва аътты калбаа-биле өстүрүп эгелээр болзувусса, дыка ойнаштыг, орулгалыг, азыралы-даа чиик, ол ышкаш боттарывыстың национал чоргааралывыс болур.
Чылгы баштыңы ээзинге эш
Мал аразында кандыг-даа мал чоруур. Дузалакчы чок, мен ышкаш чаңгыс чылгычыларга чылгы баштыңы ёзулуг эш дээрзин бодум каш-даа көрген мен. Чижээ, чазагже көжер деп барганда, ээзинге артык чорук кылдырбайн, чылгыны баштап алгаш, чедер черинге чедирип кээр. Чылгыны баштап чоруур мал колдуунда улуг бе болур. Ону чылгычылар кончуг камнаар, карактаар боор чүве. Ол мал кырып өлгүжеге чедир чылгыны баштаптар. Өлгенде, ооң бажын бедик черге азар чаңчылды чылгычылар шупту сагып чоруур. Ол чүгле тыва аъттарга эвес, ниити чылгы малга хамааржыр.
Тыва уксаалыг аъттың өске аъттардан ылгалының дугайында интернетте хөй бижип турар. Шынап-ла, шыдамыы кончуг, улуг ажаалда-даа негевес. Чижээ, орус малды семиртир дээш азыраар болза, тыва аът боду-ла оъттап чорааш семириир.
Бис чылгыга үш машина сиген белеткеп алырывыска, кышты чайлыг ажа бээр. А орус аскырны беже салырда, күш киир туда чемгерер болгаш оларга сигенни хөйнү белеткээр апаар. Эдержилге өйү чоокшулап олурда, тыва аскыр боду күш киир ыяк оъттап алган болза, ону белерже салырда, элээн арыдар деп база ажыл бар. Ийи орус аскыр өөрүн чаңгыс тыва аскыр шыдаптар, чамдык таварылгада мырыңай үштү-даа. Аскыр эдерип каан белер 11 ай болганда, төрүп эгелээр. Чылгычыларга эң-не харыысалгалыг үелер ол-дур. Чаңгыс-даа кулунну черге төрүдүп, доңурбас дээш, кызып ажылдаар. Ооң кадында, кокайлар база бар. Ол кончуг нарын айтырыгның бирээзи-дир. Чогум бистиң бо чылгывыска кышкы үе эң-не эптиг үе болуп турар. Чайын хову чер болгаш хөлүн эрттир изий бээрге, чылгы бергедежи бээр.
Бис май айдан тура белерни саап эгелээр бис. Өөреникчилерниң чайгы дыштанылгазы эгелээрге, оолдарым-биле чайның үш айының дургузунда бе саар ажылды күштелдириптер бис. Амгы үеде боттарывыс 30 бени саап тур бис. Ортумаа-биле бир хүнде 20 литр хымысты үндүрүп алыр-дыр бис. Чагыкчыларывыс бар болгаш, орулгалыг кезээ ажырбас-тыр.
Хымыс – сүт аймаанга хамааржыр-даа болза, үрелбес, ажывас чаңчылчаан тыва чем болур. Херек кырында, үр турупкан хымыс суксунга харын эки деп, улуг улус чугаалаарга, бичиивистен тура элээн кадый берген хымысты амырап ижип чораан бис. Ам сүттен кылган ак чемнер хуусаалыг болур дээн негелделерге чагыртпас арга чок. Ол чамдыкта ажыл-агыйга элээн шаптараазыннарны тургуза бээр чүве-дир.
Сыдым байырлалы
Амгы үеде дыка хөй тыва чаңчылдарның уттундуруп бар чыдары харааданчыг. Өгбелеривистиң кылып чораан ижин, чип чораан чемнерин кылгаш, чонга таныштыра бээрге, бир дугаар көрүп турар, чаа ажыдыышкын кылган дег чугаалай бээр улус база турар боор чорду.
2012 чылда школага “Аныяк чылгычы” деп бөлгүмнү ажыткаш, оолдарга аъттың бүгү дериг-херекселин таныштырып, тайылбырлап, аътты эзертээринге чедир өөредип турган мен. Ол ажыл нептерезе-нептерезе, суму, кожуун, республика чергелиг “Сыдым байырлалы” фестиваль апарып, чер-черлерге дыка солун кылдыр тарай берген.
Бо чылын Сыдым фестивалын хымыс байырлалы-биле деңге ТР-ниң Туризм агентилелиниң сүмези ёзугаар ийи катап эрттирдивис. Ону болуушкуннуг туризмге хамаарыштырып эрттирерге, сонуургаан аян-чорукчулар эвээш эвес келгилээр чорду. Кол утказы, чылгычы кижиниң эң-не кол эдилели – сыдымче кичээнгейни угландырбышаан, чылгычының шудургу ажыл-ижин делгередип, үнелеп көргүскен байырлал-дыр. Ону оон-даа күштелдирип, тыва аътка тураскааткан улуг фестивальдан эрттирген болза деп улуг күзелим бар. Ол фестиваль иштинче тыва аъдывысты йөрээген алгыштар, ыры-шүлүк мөөрейи, тыва хеп, тыва эзер болгаш өске-даа аът дериг-херекселин кылыр ус-шеверлер мөөрейи, аъттың хымызы, эъдинден кылган чиңгине тыва чемнер дээш хөй янзы чүүлдү киирип болур ышкажыл. Тыва аътты тыва эзер-биле эзертээш, тыва кадыг идиин, тыва хевин кедип алгаш чоруур болза, дыка чоргааранчыг ышкажыл.
База бир бодалым, Чаа чылда шупту шивини албан-биле бажың дөрүнге салып каастааш, үнүп келген чылды уткуур болгай бис. А боттарывыстың чыл чаазын уткаан национал Шагаавыста тыва эзерни өгнүң дөрүнге хүндүткелдиг черге тургузуп дерээш, чоп байырлап болбас деп, дыка эки ышкажыл. Боттарывыстың чиңгине тыва эдилелдеривис бар турда, ону херекке ап, улам хүндүткелди болгаш национал чоргааралды оттурар кылдыр чон аразынга бо ажылды чорудар болза, кончуг шын санал деп деткиир-дир мен.
Чарыш аъдын соодары
Чарыш аъдын белеткээри азы соодары – тускай улуг эртем деп шаандан тура улуг улус чугаалажыр. Авамның ачазы чылгычы кижи чораан. Ол кырган-ачам-биле ооң акызы сураглыг аът содукчулары, үш дугаар дуңмазы малдың багай ханын аксыр тускай точкаларны дыка эки билир аът ханнаар кижи турган дээр. Ол өгбевистиң соонда, Тывада ындыг кижи амдыызында дыңналбайн турар. Шак ындыг улус Моолда бар. Олардан ону өөренип алыр болзувусса, чылгычыларга чугула эртем деп билип чор мен.
Аът дүрген чоруктуг мал болганда, аңаа артык чагның шуут херээ чок. Ылаңгыя изигде ишти быжа бээр дээр. Аът изиг тыныштыг мал болгаш изиг шыдавас болур. Тыва аъттың эң-не бергедежир чүвези ол. Шак ындыг чедир арып шыдавайн барган малды чарышка шуут киириштирбес болза эки. Аът соодукчулары малды өртеп эгелээш, кадыг албанын бир неделя дургузунда хынап көөр дээш, сагыыр чүүлдер-ле хөй. Сөөлгү үеде эскерерге, чарышка киришкен малдар финишче киир маңнап келгеш, туруп шыдавайн баар. Ынчап барган малга ханнаар кижи турган болза, дузалаптар аргалыг болур.
Наадымнарда тыва аът чарыжын аңгы салып турары эки. Тыва эр кижиниң үш адаан оюну дээн соонда, аңаа тыва аът чарыжы, тыва хүреш, тыва ча адары кирер ужурлуг. Бо чүүлдү маргылдаа эрттирикчилери эки бодамчалыг планнап, сагыыр болза, шаңналдары дең эвес болган дээн чижектиг маргыштыг чүүлдер турбас боор деп бодаар мен – деп, сураглыг чылгычы чугаалады.
Аът чылында, ылаңгыя тыва чылгы малдап чоруур чылгычы-биле ужуражып, ооң киискээн хей-аъдынга ушкажып, чугаа кылганымга өөрүп, моон-даа соңгаар ажыл-ижинге чедиишкиннерни күзээш, чугаавыс доостувус.
/ Карина МОНГУШ.
Чуруктарны Күр-Дагба Лаңааның хууда архивинден алган.
Шын №30 2026 чылдың август 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn